On the Apostolic Preaching (Full Text)

Saint Irenaeus On the Apostolic Preaching #

Translated from the Armenian by J. Armitage Robinson


Demonstration of the Apostolic Preaching #

Ցոյցք Առաքելական Քարոզութեան

Chapter 1 #

Գիտացեալ, սիրելի իմ Մարկիանէ, զյուժարութիւնդ քո զառ ի յաստուածպաշտութիւնն գնացից, որ եւ միայնն ի յաւիտենական կեանսն տանի զմարդն, եւ խնդակից եմ ի քեզ եւ աղաւթս առնեմ՝ անպախ զհաւատն պահելով հաճոյ լինել արարողին զքեզ Աստուծոյ։ Եւ իցիւ եթէ ի միասին գոյր հնար միշտ լինել մեզ եւ միմեանց աւգուտ առնել եւ թեթեւացուցանել զառ ի յեկրիս կեանս՝ զանպարապութիւն ի ձեռն հանապազորդին վասն աւգտակարացն միաբանութեան խաւսից։ Արդ, վասն զի յարդեան ժամանակիս մարմնապէս մեկուսի եմք, ի միմեանց, որպէս կարողութիւն է, ի ձեռն գրոյ ընդ քեզ սակաւ ինչ խաւսել ո՛չ դանդաղեցաք, եւ ի ձեռն համառաւտից զճշմարտութեանն ցուցանել քարոզութիւն՝ առ ի հաստատելոյ զքո հաւատդ իբրու թէ գլխաւորագոյն յիշատակարան առաքեմք քեզ, որպէս զի ի ձեռն սակաւուցն բազմաց իցես պատահեալ եւ զամենայն անդամս մարմնոյ ճշմարտութեանն ի ձեռն դուզնաքեաց իմացեալ, եւ զապացոյցս զիրացն յԱստուծոյ ի ձեռն համառաւտից ընկալեալ. քանզի այսպէս եւ զքոյինդ պտղաբերեսցէ զփրկութիւն, եւ ակնկորեցուսցես զամենեսին զսուտ կարծեցողսն. եւ ամենայնի, որ կամի ճանաչել՝ զմերն բան առողջ եւ անարատ հասուսցես ամենայն համարձակութեամբ։
Knowing, my beloved Marcianus, your desire to walk in godliness, which alone leads man to life eternal, I rejoice with you and make my prayer that you may preserve your faith entire and so be pleasing to God who made you. Would that it were possible for us to be always together, to help each other and to lighten the labor of our earthly life by continual discourse together on the things that profit. But, since at this present time we are parted from one another in the body, yet according to our power we will not fail to speak with you a little by writing, and to show forth in brief the preaching of the truth for the confirmation of your faith. We send you as it were a manual of essentials, that by little you may attain to much, learning in short space all the members of the body of the truth, and receiving in brief the demonstration of the things of God. So shall it be fruitful to your own salvation, and you shall put to shame all who inculcate falsehood, and bring with all confidence our sound and pure teaching to everyone who desires to understand it.
For one is the way leading upwards for all who see, lightened with heavenly light: but many and dark and contrary are the ways of them that see not. This way leads to the kingdom of heaven, uniting man to God: but those ways bring down to death, separating man from God. Wherefore it is needful for you and for all who care for their own salvation to make your course unswerving, firm and sure by means of faith, that you falter not, nor be retarded and detained in material desires, nor turn aisde and wander from the right.

Chapter 2 #

Եւ վասն զի շարադրեալ կենդանի է մարդ յանձնէ եւ ի մարմնոյ՝ ի ձեռն երկուցունց այսոցիկ լինել նմա պարտ եւ արժան է. եւ քանզի յերկուցունց յայսցանէ հետեւին գայթմունք, եւ է մարմնոյ սրբութիւն արգելաւորութիւն ժուժկալութեան յամենայն ամաւթալի իրաց եւ յամենայն անիրաւ գործոց, եւ անձին սրբութիւն զառ ի յԱստուածն հաւատ ամբողջ պահել՝ ո՛չ յաւելլով եւ ո՛չ հատանելով ի նմանէ. քանզի աղաւտանայ եւ տխրանայ աստուածապաշտութիւնն շաղախմամբ պղծութեամբ մարմնոյ, եւ բեկանի եւ արատի, եւ ո՛չ է ամբողջ՝ ստութեանն ի ներքս մտեալ յանձն, եւ պահեսցէ ի գեղեցկութեան եւ յիւրում չափու, յորժամ ճշմարտութիւն յոգւոջն եւ սրբութիւն ի մարմնին հանապազորդ եղիցի։ Քանզի զի՞նչ աւգուտ է գիտեալ զճշմարիտն բանիւք, եւ զմարմինն պղծել եւ զչարութեանն կատարել զգործս. եւ կամ զի՞նչ իսկ բնաւ կարէ աւգուտ մատուցանել մարմնոյ սրբութիւն՝ ոչ եղելոյ ճշմարտութեան յանձին։ Քանզի խնդան ընդ միմեանս այսոքիկ եւ միաբանին եւ մարտակից լինին, զի զմարդին յանդիմանակաց արասցեն Աստուծոյ։
Now, since man is a living being compounded of soul and flesh, he must needs exist by both of these: and, whereas from both of them offences come, purity of the flesh is the restraining abstinence from all shameful things and all unrighteous deeds, and purity of the soul is the keeping faith towards God entire, neither adding thereto nor diminishing therefrom. For godliness is obscured and dulled by the soiling and the staining of the flesh, and is broken and polluted and no more entire, if falsehood enter into the soul: but it will keep itself in its beauty and its measure, when truth is constant in the soul and purity in the flesh. For what profit is it to know the truth in words, and to pollute the flesh and perform the works of evil? Or what profit can purity of the flesh bring, if truth be not in the soul? For these rejoice with one another, and are united and allied to bring man face to face with God.

Wherefore the Holy Spirit says by David: “Blessed is the man who hath not walked in the counsel of the ungodly”: that is, the counsel of the nations which know not God: for these are ungodly who worship not the God that truly is. And therefore the Word says to Moses: “I am He that is”1: but they that worship not the God that is, these are the ungodly. “And hath not stood in the way of sinners”: but sinners are those who have the knowledge of God and keep not His commandments; that is, disdainful scorners. “And hath not sat in the seat of the pestilential”2: now the pestilential are those who by wicked and perverse doctrines corrupt not themselves only, but others also. For the seat is a symbol of teaching. Such then are all heretics: they sit in the seats of the pestilential, and those are corrupted who receive the venom of their doctrine.


  1. Exodus 3:14 ↩︎

  2. Psalm 1:1 ↩︎

Chapter 3 #

Now, that we may not suffer ought of this kind, we must needs hold the rule of the faith without deviation, and do the commandments of God, believing in God and fearing Him as Lord and loving Him as Father. Now this doing is produced by faith: for Isaiah says: “If ye believe not, neither shall ye understand”1. And faith is produced by the truth; for faith rests on things that truly are. For in things that are, as they are, we believe; and believing in things that are, as they ever are, we keep firm our confidence in them. Since then faith is the perpetuation of our salvation, we must needs bestow much pains on the maintenance thereof, in order that we may have a true comprehension of the things that are.


  1. Isaiah 7:9. ↩︎

Now faith occasions this for us; even as the Elders, the disciples of the Apostles, have handed down to us. First of all it bids us bear in mind that we have received baptism for the remission of sins, in the name of God the Father, and in the name of Jesus Christ, the Son of God, who was incarnate and died and rose again, and in the Holy Spirit of God. And that this baptism is the seal of eternal life, and is the new birth unto God, that we should no longer be the sons of mortal men, but of the eternal and perpetual God; and that what is everlasting and continuing is made God; and is over all things that are made, and all things are put under Him; and all the things that are put under Him are made His own; for God is not ruler and Lord over the things of another, but over His own; and all things are God’s; and therefore God is Almighty, and all things are Gods.

Chapter 4 #

For it is necesary that things that are made should have the beginning of their making from some great cause; and the beginning of all things is God. For He Himself was not made by any, and by Him all things were made. And therefore it is right first of all to believe tha tthere is One God, the Father, who made and fashioned all things, and what was not that is should be, and who, containing all things, alone is uncontained. Now among all things is this world of ours, and in the world is man: so then this world also was formed by God.

Chapter 5 #

Արդ՝ այսպէս ցուցանի. մի Աստուած, հայր, անեղ, անտեսանելի, արարիչ ամենեցուն, որոյ գեր ի վերոյ Աստուած այլ ոք չիք, եւ զկնի որոյ այլ Աստուած ո՛չ է, եւ զի բանաաւոր է Աստուած, եւ վասն այսորիկ բանիւ զեղեալսս արար. Եւ Հոգի Աստուած, ապա Հոգւով զամենայն ինչ զարդարեաց, որպէս եւ մարգարէն ասէ. «Բանիւ Տեառն երկինք հաստատեցան եւ հոգովն նորա ամենայն զաւրութիւն նոցա»։ Արդ, վասն զի բանն հաստատէ, այսինքն է մարմնոյ գործէ, եւ գոյացութիւնն ելոյ շնորհէ, իսկ Հոգին յարդարէ եւ կերպարանէ զզանազանութիւնս զաւրութեանցն, յիրաւի եւ վայելչաբար Բանն Որդի, իսկ Հոգին իմաստութիւն Աստուծոյ կոչի: Արդ բարւոք եւ Պաւղոս առաքեալն նորա ասէ. «Մի Աստուած, Հայր, որ ի վերայ ամենեցուն եւ ընդ ամենեսին եւ յամենեսին ի մեզ». քանզի ի վերայ ամենեցունն Հայր է, իսկ ընդ ամենեսին Բանն. քանզի ի ձեռն սորա ամենայն ինչ եղեւ ի Հաւրէ. իսկ յամենեսին ի մեզ Հոգին, որ աղաղակէ. «Ա՛բբա, Հայր», եւ յարդարէ զմարդն ի նմանութիւն Աստուծոյ։ Արդ, Հոգին ցուցանէ զԲանն, եւ վասն այսորիկ մարգարէքն զՈրդին Աստուծոյ պատմէին, իսկ Բանն յաւդացուցանէ զՀոգին, եւ վասն այսորիկ պատմող մարգարէիցն ինքն է, եւ տարեալ հանէ զմարդն առ Հայրն:

Thus then there is shown forth One God, the Father, not made, invisible creator of all things; above whom there is no other God, and after whom there is no other God. And, since God is rational, therefore by (the) Word he created the things that were made; and God is Spirit, and by (the) Spirit He adorned all things: as also the prophet says: “By the word of the Lord were the heavens established, and by his spirit all their power”.1 Since then the Word establishes, that is to say, gives body and grants the reality of being, and the Spirit gives order and form to the diversity of the powers; rightly and fittingly is the Word called the Son, and the Spirit the Wisdom of God. Well also does Paul His apostle say: “One God, the Father, who is over all and through all and in us all”.2 For over all is the Father; and through all is the Son, for through Him all things were made by the Father; and in us all is the Spirit, who cries “Abba Father”,3 and fashions man into the likeness of God. Now the Spirit shows forth the Word, and therefore the prophets announced the Son of God; and the Word utters the Spirit, and therefore is Himself the announcer of the prophets, and leads and draws man to the Father.


  1. Psalm 32:6 ↩︎

  2. Ephesians 4:6 ↩︎

  3. Cf. Galatians 4:6; Romans 8:15 ↩︎

Chapter 6 #

Եւ այս է դաս կարգի հաւատոցն մերոյ եւ հիմն շինածոյն եւ հաստատութիւն գնացից․ Աստուած, Հայր, անեղ, անտարր, անտեսանելի, մի Աստուած արարողն ամենայնի. այս նախ առաջին գլուխ հաւատոյս մերոյ: Իսկ երկրորդ գլուխ՝ բանն Աստուծոյ, Որդին Աստուծոյ, Քրիստոս Յիսուս Տէրն մեր, որ մարգարէիցն երեւեցաւ ըստ ձեւոց մարգարէութեանն նոցա եւ ըստ ունակութեան տնաւրէնութեանցն Հաւր, ի ձեռն որոյ եղեւն ամենայն ինչ. որ եւ ի վախճան ժամանակաց ի գլխաւորել եւ բովանդակել զամենայն ինչ, մարդ է մարդկան եղեալ, տեսանելի եւ շաւշափելի, առ ի խափանել զմահ եւ ցուցանել զկեանս, եւ հասարակութիւն միաբանութեան Աստուծոյ եւ մարդոյ գործել։ Եւ երրորդ գլուխ՝ Սուրբ Հոգին, ի ձեռն որոց մարգարէքն մարգարէացան եւ հարքն ուսան զԱստուծոյսն եւ արդարքն առաջնորդեցան ի ճանապարհ արդարութեանն, եւ որ ի վախճան ժամանակաց հեղաւ նորոգապէս ի մարդկութիւնս, յամենայն երկիր նորոգելով զմարդն Աստուծոյ։
This then is the order of the rule of our faith, and the foundation of the building, and the stability of our course; God, the Father, not made, not material, invisible; one God, the creator of all things: this is the first point of our faith. The second point is: The Word of God, Son of God, Christ Jesus our Lord, who was manifested to the prophets according to the form of their prophesying and according to the method of the dispensation of the Father: through whom all things were made; who also at the end of the times, to complete and gather up all things, was made man among men, visible and tangible, in order to abolish death and show forth life and produce a community of union between God and man. And the third point is: The Holy Spirit, through whom the prophets prophesied, and the fathers learned the things of God, and the righteous were led forth into the way of righteousness; and who in the end of the times was poured out in a new way upon mankind in all the earth, renewing man unto God.

Chapter 7 #

And for this reason the baptism of our regeneration proceeds through these three points: God the Father bestowing on us the regeneration through His son by the Holy Spirit. For as many as carry (in them) the Spirit of God are led to the Word, that is to the Son; and the Son brings them to the Father; and the Father causes them to possess incorruption. Without the Spirit it is notn possible to behold the Word of God, nor without the Son can any draw near to the Father: for the knowledge of the Father is the Son, and the knowledge of the Son of God is through the Holy Spirit; and, according to the good pleasure of the Father, the Son ministers and dispenses the Spirit to whomsoever the Father wills and as He wills.

Chapter 8 #

Եւ կոչի ի Հոգւոյն Հայրն բարձրելի եւ ամենակալ եւ Տէր զաւրութեանց, զի մեք ուսցուք զԱստուած, զի սոյն ինքն է, սա է երկնի եւ երկրի եւ ամենայն աշխարհիս արարիչ, եւ հաստիչ հրեշտակաց եւ մարդկան եւ բոլորեցուն Տէր, ի ձեռն որոյ ամենայն ինչն է, եւ յորմէ սնանին ամենայն ինչ. ողորմած, գթած եւ քաջագորով, բարի, արդար, ամենեցուն Աստուած, եւ Հրէից եւ Հեթանոսաց եւ հաւատացելոցն, այլ հաւատացելոցն իբր Հայր. քանզի ի վախճան ժամանակաց եբաց զկտակարան որդեգրութեանն, իսկ Հրէիցն իբրեւ Տէր եւ աւրէնսդիր, քանզի ի միջին ժամանակս մոռացեալ մարդկան կացեալ եւ ապստամբեալ յԱստուծոյ՝ ի ծառայութիւն ած զնոսա ի ձեռն աւրինացն, զի ուսցին, եթէ Տէր ունին ստեղծիչ եւ արարիչ, եւ որ շունչ կենաց շնորհէ եւ սմա պաշտաւն տանել պարտիմք ի տուէ եւ ի գիշերի։ Իսկ հեթանոսաց իբր հաստիչ եւ արարիչ եւ ամենակալ. բայց միանգամայն ամենեցուն սնուցիչ եւ կերակրիչ եւ թագաւոր եւ դատաւոր, քանզի ոչ ոք ճողոպրեալ փրծիցէ ի դատաստանէն նորա ոչ Հրեայ եւ ոչ Հեթանոս, եւ ոչ մեղուցեալ հաւատացեալ ոք, եւ ոչ հրեշտակ, իսկ որք այժմդ անհաւանին նորա բարութեանն, ծանիցեն ի դատաստանի զզաւրութիւնն նորա. ըստ որում՝ երանելին առաքեալ ասէ. «Ոչ գիտացեալ եթէ բարութիւնն Աստուծոյ յապաշխարութիւն ածէ զքեզ, այլ ըստ խստութեան քում եւ անապաշաւ սրտիդ գանձես անձին բարկութիւն յաւուր բարկութեան եւ յայտնութեան արդարադատութեանն Աստուծոյ, որ ի բաց հատուսցէ իւրաքանչիւր ըստ գործս իւր»։ Սա է, որ ասին յաւրէնսն Աստուած Աբրահամու եւ Աստուած Սահակայ եւ Աստուած Յակովբու՝ Աստուած կենդանեաց. եւ սակայն նորին Աստուծոյ բարձրութիւնն եւ մեծութիւնն անպատմելի է։

And by the Spirit the Father is called Most High and Almighty and Lord of hosts; that we may learn concerning God that He it is who is creator of heaven and earth and all the world, and maker of angels and men, and Lord of all, through whom all things exist and by whom all things are sustained; merciful, compassionate and very tender, good, just, the God of all, both of Jews and of Gentiles, and of them that believe. To them that believe He is as Father, for in the end of the times He opened up the covenant of adoption; but to the Jews as Lord and Lawgiver, for in the intermediate times, when man forgat God and departed and revolted from Him, He brought them into subjection by the Law, that they might learn that they had for Lord the maker and creator, who also gives the breath of life, and whom we ought to worship day and night: and to the Gentiles as maker and creator and almighty: and to all alike sustainer and nourisher and king and judge; for none shall escape and be delivered from His judgment, neither Jew nor Gentile, nor believer that has sinned, nor angel: but they who now reject His goodness shall know His power in judgment, according to that which the blessed apostle says: “Not knowing that the goodness of God leadeth thee to repentance; but according to thy hardness and impenitent heart thou treasurest up for thyself wrath in the day of wrath and of the revelation of the righteous judgment of God, who shall render to every man according to his works”.1 This is He who is called in the Law the God of Abraham and the God of Isaac and the God of Jacob,2 and the God of the living;3 although the sublimity and greatness of this God is unspeakable.


  1. Romans 2:4-6 ↩︎

  2. Exodus 3:6 ↩︎

  3. Matthew 22:32 ↩︎

Chapter 9 #

իսկ աշխարհս եւթն պարունակի երկնաւք, յորս զաւրութիւնք եւ հրեշտակք եւ հրեշտակապետք բնական՝ սպաս պաշտաման տանելով ամենակալին եւ ամենեցունն հաստչի Աստուծոյ, ո՛չ իբրու կարաւտի, այլ զի եւ նոքա մի իցեն անգործք եւ անշահք եւ ապիզարք: Եւ վասն այսորիկ Հոգին Աստուծոյ ներգոլով շատ է եւ յեւթն պաշտամանց ձեւս հաշուեալ լինի. յԵսայեա մարգարէէ՝ հանգուցելոց յՈրդին Աստուծոյ, այսինքն է Բանն ըստ մարդն նորա գալստեանն. եւ քանզի «Հանգիցէ, ասէ, ի վերայ նորա Հոգի Աստուծոյ՝ Հոգի իմաստութեան եւ իմացութեան, Հոգի խորհրդու եւ զաւրութեան եւ բարեպաշտութեան, լցուսցէ զնա Հոգի երկիւղի Աստուծոյ»։ Արդ, առաջինն ի վերուստ երկին, որ ներպարունակեն զայլս՝ իմաստութիւնն. եւ երկրորդ ի նմանէ՝ իմացութեանն. իսկ երրորդն՝ խորհրդոյ. եւ չորրորդն ի վերուստ ի հաշիւ անկելոյն՝ զաւրութեան. եւ հինգերորդն՝ գիտութեան, եւ վեցերորդն՝ բարեպաշտութեան, եւ եւթներորդս այս ըստ մեզս հաստատութիւնս՝ լի երկիւղի այսր հոգւոյս, լուսաւորչիս զերկինս: Զի գաղափարն էառ Մովսէս աշտանակ եւթնոստեան՝ հանապազն փայլելով ի սուրբսն. քանզի գաղափար երկնից էառ զպաշտաւնն, ըստ որում՝ Բանն նմա ասէ. «Արասցես ըստ ամենայն գաղափարի որոց տեսերն ի լերինն»։
Now this world is encompassed by seven heavens, in which dwell powers and angels and archangels, doing service to God, the Almighty and Maker of all things: not as though He was in need, but that they may not be idle and unprofitable and ineffectual. Wherefore also the Spirit of God is manifold in (His) indwelling, and in seven forms of service is He reckoned by the prophet Isaiah, as resting on the Son of God, that is the Word, in His coming as man. “The Spirit of God, he says, shall rest upon him, the Spirit of wisdom and of understanding, the Spirit of counsel and of might, (the Spirit of knowledge) and of godliness; the Spirit of the fear of God shall fill him”.[^1] Now the heaven which is first from above, and encompasses the rest, is (that of) wisdom; and the second from it, of understanding; and the third, of counsel; and the fourth, reckoned from above; (is that) of might; and the fifth, of knowledge; and the sixth, of godliness; and the seventh, this firmament of ours, is full of the ear of that Spirit which gives light to the heavens. For, as the pattern (of this), Moses received the seven-branched candlestick, that shined continually in the holy place; for as a pattern of the heavens he received this service, according to that which the Word spake unto him: “Thou shalt make (it) according to all the pattern of the things which thou hast seen in the mount”[^2]

Chapter 10 #

Now this God is glorified by His Word who is His Son continually, and by the Holy Spirit who is the Wisdom of the Father of all: and the power(s) of these, (namely) of the Word and Wisdom, which are called Cherubim and Seraphim, with unceasing voices glorify God; and every created thing that is in the heavens offers glory to God the Father of all. He by His Word has created the whole world, and in the world are the angels; and to all the world He has given laws wherein each several thing should abide, and according to that which is determined by God should not pass their bounds, each fulfilling his appointed task.

Chapter 11 #

Իսկ զմարդն իւրովքն եստեղծ ձեռաւք՝ զմաքրագոյն եւ զմանրագոյն յերկրէ առեալ, չափով ի միասին խառնեալ զիւր զաւրութիւնն ընդ երկիր, եւ քանզի ստեղծուածին զիւրսն պարադրեաց ձեւս, զի եւ որ տեսանիցինն Աստուածաձեւ իցէ: Քանզի կերպարան Աստուծոյ ի վերայ երկրի եդաւ ստեղծեալ մարդն։ Եւ զի կենդանի եղիցի՝ փչեաց ի դէմ նորա շունչ կենաց, որպէս զի եւ ըստ փչմանն եւ ըստ ստեղծուածին նման լինել զմարդն Աստուծոյ։ Արդ, էր ազատ եւ ինքն իշխան՝ այս եղեալ յԱստուծոյ, զի այնոցիկ, որ ի վերայ երկրի իցեն, ամենեցուն իշխեսցէ: Եւ մեծս այս աշխար արարածս, յԱստուծոյ պատրաստեալ առաջ քան զստեղծուած մարդոյն՝ մարդոյն տուաւ վայր, ունելով յինքեան զամենայն ինչ։ Եւ էին ի վայրից եւ գործովք ծառայքն Աստուծոյ այնր, որ էստեղծն զամենայն, եւ տնաւրէն հազարապետն ունէր զվայրս զայս, որ ի վերայ ծառայակցացն կարգեալ էր, եւ ծառայքն հրեշտակք էին, իսկ տնաւրէն հազարապետ հրեշտակապետն։
But man He formed with His own hands, taking from the earth that which was purest and finest, and mingling in measure His own power with the earth. For He traced His own form on the formation, that that which should be seen should be of divine form: for (as) the image of God was man formed and set on the earth. And that he might become living, He breathed on his face the breath of life; that both for the breath and for the formation man should be like unto God. Moreover he was free and self-controlled being made by God for this end, that hemight rule all those things that were upon the earth. And this great created world, prepared by God before the formation of man, was given to man as his place, containing all things within itself. And there were in this place also with (their) tasks the servants of that God who formed all things; and the steward, who was set over all his fellow-servants received this place. Now the servants were angels, and the steward was the archangel.

Chapter 12 #

Արդ՝ տէր արարեալ զմարդն երկրի եւ անց որ ի սմայ ամենեցուն, զանխլաբար եւ այնոցիկ, որ ի սմա ծառայքն են՝ տէր զսա կացաց: Բայց սակայն նոքա էին յիւրեանց կարելութեանն, իսկ տէրն, այսինքն մարդն փոքրիկ էր, քանզի տղայ էր, եւ պարտ եւ արժան էր նմա աճեցեալ այսպէս ի կատարելութիւնն գալ: Եւ զի սնունդն նմա եւ աճելութիւնն խրախութեամբ փափկութեամբ եղիցի՝ լաւագոյն քան զաշխարհ նմա, աւդով, գեղեցկութեամբ, լուսով, կերակրով, տնկաւք, պտղով, ջուրբք, զայս վայր պատրաստեալ առ ի կենցաղքն պիտոյիւք առաւելեալ, եւ դրաստ անուն է սմա: Եւ այսպէս գեղեցիկ եւ բարի էր դրաստն, Բանն Աստուծոյ հանապազորդ ի նմա գնայր, շրջէր եւ խաւսէր ընդ մարդոյն զհանդերձեալսն, որ լինելոցն էին՝ յառաջագոյն տպաւորելով, զի բնակից լիցի եւ խաւսեսցի ընդ նմա եւ եղիցի ընդ մարդկան՝ ուսուցանելով նոցա զարդարութիւն։ Իսկ մարդն մանուկ էր, չեւ եւս կատարեալ ունելով խորհուրդս, վասն որոյ եւ դիւրաւ ի մոլորեցուցչէն պատրեցաւ։
Now, having made man lord of the earth and all things in it, He secretly appointed him lord also of those who were servants in it. They however were in their perfection; but the lord, that is, man, was (but) small; for he was a child; and it was necessary that he should grow, and so come to (his) perfection. ANd, that he might have his nourishment and growth wtih festive and dainty meats, He prepared him a place better than his world, excelling in air, beauty, light, food, plants, fruit, water, and all other necessaries of life: and its name is Paradise. And so fair and good was this Paradise, that the Word of God continually resorted thither, and walked and talked with the man, figuring beforehand the things that should be in the future, (namely) that He should dwell with him and talk with him, and should be with men, teaching them righteousness. But man was a child, not yet having his understanding perfected; wherefore also he was easily led astray by the deceiver.

Chapter 13 #

And, whilst man dwelt in Paradise, God brought before him all living things and commanded him to give names to them all; and “whatsoever Adam called a living soul, that was its name”.1 And He determined also to make a helper for the man: for thus God said, “It is not good for the man to be alone: let us make for him a helper meet for him”.2 For among all the other living thinsg there was not found a helper equal and comparable and like to Adam. But God Himself “cast a trance upon Adam and made him sleep”;3 and, that work might be accomplished from work, since there was no sleep in Paradise, this was brought upon Adam by the will of God; and God “took one of Adam’s ribs and filled up the flesh in its place, and the rib which He took He built into a woman”;4 and so He brought her to Adam; and he seeing (her) sad: This is now bone of my bone, flesh of my flesh: she shall e called woman, because she was taken from her husband.


  1. Genesis 2:9 ↩︎

  2. Genesis 2:18 ↩︎

  3. Genesis 2:21 ↩︎

  4. Genesis 2:21 ↩︎

Chapter 14 #

And Adam and Eve—for that is the name of the woman—“were naked, and were not ashamed”;[^1] for there was in them an innocent and childlike mind, and it was not possible for them to conceive and understand anything of that which by wickedness through lusts and shameful desires is born in the soul. For they were at that time entire, preserving their own nature; since they had the breath of life which was breathed on their creation: and, while this breath remains in its place and power, it has no comprehension and understanding of things that are base. And therefore they were not ashamed, kissing and embracing each other in purity after the manner of children.

Chapter 15 #

But, lest man should conceive thoughts too high, and be exalted and uplifted, as though he had no lord, because of the authority and freedom granted to him, and so should transgress against his maker God, overpassing his measure, and entertain selfish imaginings of pride in opposition to God; a law was given to him by God, in order that he might perceive that he had as lord the Lord of all. And He set him certain limitations, so that, if he should keep the commandment of God, he should ever remain such as he was, that is to say, immortal; but, if he should not keep it, he should become mortal and be dissolved to earth from whence his formation had been taken. Now the commandment was this: “Of every tree that is in the Paradise thou shalt freely eat; but of that tree alone from which is the knowledge of good and evil, of it thou shalt not eat; for in the day thou eatest, thou shalt surely die”.1


  1. Genesis 2:16-17 ↩︎

Chapter 16 #

This commandment the man kept not, but was disobedient to God, being led astray by the angel who, for the great gifts of God which He had given to man, was envious and jealous of him, and both brought himself to nought and made man sinful, persuading him to disobey the commandment of God. So the angel, becoming by his falsehood the author and originator of sin, himself was struck down, having offended against God, and man he caused to be cast out from Paradise. And because through the guidance of his disposition he apostatized and departed from God, he was called Satan, according to the Hebrew word; that is, Apostate: but he is also called Slanderer.
Now God cursed the serpent which carried and conveyed the Slanderer; and this malediction came on the beast himself and on the angel hidden and concealed in him, even on Satan; and man He put away from His presence, removing him and making him to dwell on the way to Paradise at that time; because Paradise receiveth not the sinful.

Chapter 17 #

Եւ արտաքոյ եղեալք դրաստին Ադամ եւ կինն նորա Եւայ՝ ի բազում՝ աղէտս տարակուսի ցաւոց անկեան, տրտմութեամբ եւ երկովք եւ հեծութեամբք շրջելով յաշխարհիս յայսմիկ։ Քանզի ընդ ճառագայթիւք արեգականս այսորիկ գործէր մարդն զերկիր, եւ սա փուշս եւ տատասկս բուսուցանէր՝ մեղացն պատուհաս։ Յայնժամ եւ գրեալն կատարեցաւ. «Ադամ՝ գիտաց զկինն իւր, եւ յղացեալ ծնաւ զԿային, եւ յետ սորա ծնաւ զԱբէլ»։ Իսկ ապստամբ հրեշտակն, որ եւ ի տարալսութիւն զմարդն էած եւ մեղաւոր արար եւ արտաքս ընկենլոյն զնա ի դրաստէն պատճառք եղեւ՝ երկրորդ չար, ոչ շատացեալ առաջնովն՝ գործեաց յեղբարսն քանզի զկայինն լցեալ իւրով հոգւովն՝ եղբայրասպանեալ զնա արար։ Եւ այսպէս մեռաւ Աբէլ սպանեալ յեղբաւրէն, յայնմհետէ նշանակեցելոյ, զի ոմանք հալածեսցին եւ նեղեսցին եւ սպանեալք լիցին, իսկ անիրաւքն սպանցեն եւ հալածեսցեն զարդարսն: Յորոյ վերայ առաւել Աստուած բարկացեալ՝ նզովեաց զԿային, եւ դէպ եղեւ ամենայն ի նմանէ ազգի ըստ զաւակին փոխանորդութեան նման սերմանողին եղանիլ: Եւ յարոյց Աստուած այլ որդի Ադամայ, փոխանակ Աբէլի սպանեցելոյն:
And when they were put out of Paradise, Adam and his wife Eve fell into many troubles of anxious grief, going about with sorrow and toil and lamentation in this world. For under the beams of this sun man tilled the earth, and it put forth thorns and thistles, the punishment of sin. Then was fulfilled that which was written: Adam knew his wife, and she conceived and bore Cain; and after him she bare Abel. Now the apostate angel, who led man into disobedience and made him sinful and caused his expulsion from Paradise, not content with the first evil, wrought a second on the brothers; for filling Cain with his spirit he made him a fratricide. And so Abel died, slain by his brother; signifying thenceforth that certain should be persecuted and oppressed and slain, the unrighteous slaying and persecuting the righteous. And upon this God was angered yet more, and cursed Cain; and it came to pass that everyone of that race in successive generations was made like to the begetter. And God raised up another son to Adam, instead of Abel who was slain.

Chapter 18 #

And for a very long while wickedness extended and spread, and reached and laid hold upon the whole race of mankind, until a very small seed of righteousness remained among them and illicit unions took place upon the earth, since angels were united with the daughters of the race of mankind; and they bore to them sons who for their exceeding greatness were called giants. And the angels brought as presents to their wives teachings of wickedness, in that they brought them the virtues of roots and herbs, dyeing in colors and cosmetics, the discovery of rare substances, love-potions, aversions, amours, concupiscence, constraints of love, spells of bewitchment, and all sorcery and idolatry hateful to God; by the entry of which things into the world evil extended and spread, while righteousness was diminished and enfeebled.

Chapter 19 #

Until judgment came upon the world from God by means of a flood, in the tenth generation from the first-formed (man); Noah alone being found righteous. And he for his righteousness was himself delivered, and his wife and his three sons, and the three wives of his sons, being shut up in the ark. And when destruction came upon all, both man and also animals, that were upon the earth, that which was preserved in the ark escaped. Now the three sons of Noah were Shem, Ham and Japheth, from whom again the race was multiplied: for these were the beginning of mankind after the flood.

Chapter 20 #

Այլ ի սոսա մինն ընդ նզովիւք անկաւ եւ երկուքն զաւրհնութիւն ժառանգեցին վասն իւրեանց գործոցն, քանզի ի նոսա կրտսերագոյնն, որ կոչին Քամ, ծաղր արարեալ զհարբն, եւ ի մեղս ամբարշտութեան դատապարտեալ վասն ի հայրն թշնամանաց եւ անարգութեան՝ նզովս ընկալաւ, եւ այնմ, որ ի նմանէ զաւակն եղեւ ամենեցուն հասոյց ի նզովիցն, ուստի դէպն եղեւ ամենայնի, որ յետ նորա ազգն՝ նզովեալք եղանել, ի մեղս ամբարշտութեան դատապարտեալ վասն ի հայրն թշնամանաց եւ անարգութեան՝ նզովս ընկալաւ, եւ այնմ, որ ի նմանէ զաւակն եղեւ ամենեցուն հասոյց ի նզովիցն, ուստի դէպն եղեւ ամենայնի, որ յետ նորա ազգն՝ նզովեալք եղանել, ի մեղս աճեցեալք եւ բազմացեալք։ Իսկ Սեմ եւ Յաբեթ եղբարք նորա վասն առ հայրն բարեպաշտութեան հասին աւրhնութեան։ Արդ, նզովքն Քամայ, զոր նզովեացն զնա հայրն Նոյ՝ այս է. «Նզովեալ Քամ մանուկ. ծառայ եղիցի եղբարց իւրոց». Հասեալ յազգն նորա՝ բազում զաւակ արար ի վերայ երկրի, ի չորեքտասան դարս ի վայր աստ ուրեմն բուսեալ, յորժամ եւ հնձեցան յԱստուծոյ ազգն նորա, մատնեալ ի դատաստան։ Քանզի Քանանացիք եւ Քետացիք եւ Փերեզացիք եւ Խեւացիք եւ Ամուրհացիք եւ Յեբուսացիք եւ Գերգեսացիք եւ Սոդովմացիք, Արաբացիք եւ որ ի Փիւնիկէ բնակեալ են, ամենայն Եգիպտացիք եւ Լիդացիք ի զաւակէն Քամայ են, որք անկան ընդ նզովիւքն՝ յերկար ձկտեցելոց նզովիցն ի վերայ ամբարշտացն։
Now of these one fell under a curse, and the two (others) inherited a blessing by reason of their works. For the younger of them, who was called Ham, having mocked his father, and having been condemned of the sin of impiety because of his outrage and unrighteousness against his father, received a curse; and all the posterity that came of him he involved in the curse; whence it came about that his whole race after him were accursed, and in sins they increased and multiplied. But Shem and Japheth, his brothers, because of their piety towards their father obtained a blessing. Now the curse of Ham, wherewith his father Noah cursed him, is this: Cursed be Ham the child; a servant shall he be unto his brethren. This having come upon his race, he begat many descendants upon the earth, (even) for fourteen generations, growing up in a wild condition; and then his race was cut off by God, being delivered up to judgment. For the Canaanites and Hittites and Peresites and Hivites and Amorites and Jebusites and Gergasites and Sodomites, the Arabians also and the dwellers in Phœnicia, all the Egyptians and the Libyans,are of the posterity of Ham, who have fallen under the curse; for the curse is of long duration over the ungodly.

Chapter 21 #

Եւ զոր աւրինակ գնացին նզովքն, նոյն աւրինակ եւ աւրհնութիւնն էանց գնաց յազգն աւրհնեցելոյն՝ իւրաքանչիւր ուրուք ըստ դասու. յորս յառաջագոյն աւրհնեցաւ Սեմ ի բանս յայսոսիկ։ «Արհնեալ Տէ՛ր, Աստուած Սեմայ, եւ եղիցի Քամ պատանի նորա»։ Այս է աւրհնութեանն զաւրութիւն լինել զԱստուած եւ զՏէրն բոլորեցուն Սեմայ ստացուած աշոգի աստուածապաշտութեանն, որ բուսաւ աւրհնութիւնն յԱբրահամ հասեալ, որ ի զաւակէն Սեմայ տասներորդ դարու խոնարհ աստ ազգաբանեալ լինի։ Եւ վասն այսորիկ Հայրն եւ Աստուածն ամենեցուն հաճեցաւ Աստուած Աբրահամու եւ Աստուած Սահակայ եւ Ատուած Յակովբայ կոչիլ. քանզի յԱբրահամ կարկառեալ յարեցաւ աւրհնութիւն Սեմայ։ Իսկ աւրհնութիւնն Յաբեթի այսպիսի է. «Ընդարձակեսցէ Աստուած Յաբեթի եւ աւրհնեսցէ ի տուն Սեմայ, եւ եղիցի Քամ պատանի նորա». Եւս է. ի վախճան յաւիտենիս ծաղկեաց երեւեցելոց Տեառն ի կոչմանէն հեթանոսաց՝ ընդարձակեալ նոցա Աստուած զկոչումն. եւ զի՝ «Յամենայն երկիր ել բարբառ նոցա, ի ծագս աշխարհի բայք նոցա». Արդ, ընդարձակել է ի հեթանոսացն կոչումն՝ այսինքն եկեղեցի, եւ բնակէ ի տուն Սեմայ, այսինքն է ի հարցն ժառանգութեան՝ ի Քրիստոս Յիսուս, առնլով զանդրանկութիւնսն։ Արդ, յորում կարգի իւրաքանչիւր ոք աւրհնեցաւ՝ ի նմին դասու ի ձեռն ազգին առնու զաւհրնութեանն պտուղ։
And even as the curse passed on, so also the blessing passed on to the race of him who was blessed, to each in his own order. For first of them was Shem blessed in these words: Blessed be the Lord, the God of Shem; and Ham shall be his servant. The power of the blessing lies in this, that the God and Lord of all should be to Shem a peculiar possession of worship. And the blessing extended and reached unto Abraham, who was reckoned as descended in the tenth generation from the race of Shem: and therefore the Father and God of all was pleased to be called the God of Abraham and the God of Isaac and the God of Jacob; because the blessing of Shem reached out and attached itself to Abraham. Now the blessing of Japheth is on this wise: God shall enlarge unto Japheth, and he shall dwell in the house of Shem, and Ham shall be his servant. That is to say: In the end of the ages he blossomed forth, at the appearing of the Lord, through the calling of the Gentiles, when God enlarged unto them the calling; and their sound went out into all the earth, and their words to the end of the world. The enlarging, then, is the calling from among the Gentiles, that is to say, the Church. And he dwells in the house of Shem; that is, in the inheritance of the fathers, receiving in Christ Jesus the right of the firstborn. So in the rank in which each was blessed, in that same order through his posterity he received the fruit of the blessing.

Chapter 22 #

Իսկ յետ ջրհեղեղին եդ Աստուած ուխտ կտակարանի ամենայն աշխարհի, այլեւս ամենայն կենդանի անասնոցն եւ մարդկան, որպէս զի մի՛ եւս ջրհեղեղիւ ապականեսցէ զամենայն յարութիւն երկրի. եւ եդ նշանակ նոցա. «Յորժամ՝ ամպով ծածկեսցի աւդդ՝ երեւեսցի աղեղն յամբ, եւ յիշեցից զուխտ կտակարանին իմոյ, եւ ոչ եւս կորուսից զամենայն շարժուն կայտառ ի վերայ երկրի ջուրբ»։ Եւ փոխեաց զկերակուր մարդկան՝ հրաման տուեալ նոցա միս ուտել. քանզի ի նախաստեղծէն Ադամայ մինչ ի ջրհեղեղն միայն սերմանաւք եւ պտղովք ծառոց կերակրէին մարդիկ, բայց մսոց կերակուր ո՛չ էր թողացուցեալ նոցա: Եւ վասն զի երեք որդիքն Նոյի սկիզբն ազգի մարդկան էին, ի բազմութիւն եւ յաճումն աւրհնեաց զնոսա Աստուած ասելով. «ԱՃեցէք եւ բազմացարուք եւ լցէք զերկիր եւ տիրեցէք դմա, եւ ահ ձեր եւ երկիւղ եղիցի ի վերայ ամենայն կենդանի անասնոց եւ ի վերայ ամենայն թռչնոց երկնի, եւ եղիցին ձեզ ի կերակուր, իբրեւ զբանջար խոտոյ. բայց միայն միս արեան շնչոյ ո՛չ ուտիցէք, եւ քանզի զձեր արիւն խնդրեցից ի ձեռաց ամենայն գազանաց եւ ի ձեռաց մարդոյ. որ հեղցէ արիւն մարդոյ՝ փոխանակ արեան նորա հեղիցի». զի կերպարան Աստուծոյ արար զմարդն, եւ կերպարան Աստուծոյ որդին է, որ ըստ կերպարանին եղեւ մարդն։ Եւ վասն այսորիկ ի վերջին ժամանակս երեւեցաւ, զի զկերպարանն նման ինքեան ցուցցէ: Յետ այսր կտակարանի բազմացաւ ազգն մարդկան՝ ի զաւակէ երիցն բուսեալ: Եւ շուրթն մի ի վերայ երկրի, այսինքն է մի լեզու։
Now after the Flood God made a covenant with all the world, even with every living thing of animals and of men, that He would no more destroy with a flood all that grew upon the earth. And He set them a sign (saying): When the sky shall be covered with a cloud, the bow shall be seen in the cloud; and I will remember my covenant, and will no more destroy by water every moving thing upon the earth. And He changed the food of men, giving them leave to eat flesh: for from Adam the first-formed until the Flood men ate only of seeds and the fruit of trees, and to eat flesh was not permitted to them. But since the three sons of Noah were the beginning of a race of men, God blessed them for multiplication and increase; saying: Increase and multiply, and replenish the earth and rule it; and the fear and dread of you shall be upon every living thing of animals and upon all the fowls of the air; and they shall be to you for meat, even as the green herb: but the flesh with the blood of life ye shall not eat: for your blood also will I require at the hand of all beasts and at the hand of man. Whoso sheddeth a man’s blood, in return for his blood shall it be shed. For He made man the image of God; and the image of God is the Son, after whose image man was made: and for this cause He appeared in the end of the times that He might show the image (to be) like unto Himself. According to this covenant the race of man multiplied, springing up from the seed of the three. And upon the earth was one tongue, that is to say one language.

Chapter 23 #

Արդ համբարձեալ գնացին յերկրէ արեւելից, եւ մինչդեռ գայինն ընդ երկիր՝ դիպեցան երկրին Սինեարայ՝ կարի յոյժ լայնի, ուր աշտարակ շինել ձեռնարկեցին. պաճարանս հնարէին ի ձեռն նորա զերկինսն ել՝ ի յիշատակաց նոցին որ յետ նոցայն մարդկան կարացեալք թողուլ զիւրեանց գործն. եւ զշինածն թրծեալ աղիւսով եւ կպերբ լինէր, եւ յառաջատութիւն առնոյր համարձակութիւն յանդգնութեանն նոցա՝ ամենեցուն միաբանախորհ եւ համակաց եղելոց, եւ ի ձեռն միոյ ձայնին սպաս արբանեկութեանն տալով խորհրդի կամացն իւրեանց: Արդ զի մի՛ աւելի եւս յառաջատեսցէ գործն՝ բաժանեաց նոցա զլեզուսն Աստուած, զի մի՛ եւս կարասցեն միմեանց լսել. եւ այսպէս սփռեալ ցրուեցան եւ կալան զաշխարհս, ըստ իւրումն իւրաքանչիւր ոք լեզուի ջոլրաբար, երամաւրէն բնակէին, ուստի բազմազինք զանազանք եւ այլալեզուք ի վերայ երկրի։ Արդ վասն զի երեք ազգ մարդկան կալան զերկիր, եւ էր մինն ի նոցանէ ի նզովսն, երկուքն յաւրհնութեան. եւ առաջին Սեմայ եղեւ աւրհնութիւն, որոյ ազգն յարեւելս բնակէր եւ զՔաղդէացւոցն ունէր աշխարհ։
And they arose and came from the land of the east; and, as they went through the land, they chanced upon the land of Shinar, which was exceeding broad; where they took in hand to build a tower. They sought means thereby to go up to heaven, and be able to leave their work as a memorial to those men who should come after them. And the building was made with burnt bricks and bitumen: and the boldness of their audacity went forward, as they were all of one mind and consent, and by means of one speech they served the purpose of their desires. But that the work should advance no further, God divided their tongues, that they should longer be able to understand one another. And so they were scattered and planted out, and took possession of the world, and dwelt in groups and companies each according to his language: whence came the diverse tribes and various languages upon the earth. So then, whereas three races of men took possession of the earth, and one of them was under the curse, and two under the blessing, the blessing first of all came to Shem, whose race dwelt in the east and held the land of the Chaldeans.

Chapter 24 #

Եւ յառաջ անցելոց ժամանակացն, այսինքն է տասներորդ դարու յետ ջրհեղեղին՝ Աբրահամ գտանի, զի խնդրէ զյաւրհնութենէն նախահաւր իւրոյ զպարտեցեալն եւ զանկն նմա Աստուած։ Եւ վասն զի ըստ յաւժարութեան յորդորման ոգւոյն իւրոյ ընդ ամենայն շուրջ գոյր ընդ աշխարհ քննելով ուր է Աստուած, եւ տկարանայր եւ կասէր ի գիւտէն՝ ողորմեալ Աստուծոյ այնմ, որ միայն մընջուկն խնդրէր զնա, երեւեցոյց Աբրահամու՝ ի ձեռն բանին, իբր ի ձեռն ճառագայթի, ծանուցեալ զինքն: Քանզի խաւսեցաւ ընդ նմա յերկնէ ասաց ցնա. «Անց գնա՛ յերկրէ քումմէ եւ յազգէ քումմէ եւ ի տանէ հաւր քո եւ ե՛կ անց յերկիր, զոր ես ցուցից, եւ անդ բնակեա՛». եւ նա հաւատացեալ երկնային ձայնին, մինչդեռ ինքն յարբունս հասակի էր՝ եւ մինչդեռ եւթանասունամեան էր եւ ունէր կին, հանդերձ նովաւ ել գնաց ի Միջագետաց, առեալ ընդ իւր զեղբաւր մեռելոց զորդի զՂովտթ։ Եւ յորժամ եկն յերկիր, որ այժմդ Հրէաստան ասի, յորում յայնժամ բնակէին եւթն ազգք ծնունդք Քամայ, եւ երեւեցաւ նմա ի տեսլեան Աստուած եւ ասաց. «Քեզ տաց զերկիրս զայս եւ զաւակի քում յետ քո ի յաւիտենական կալուածն». եւ լինել զաւակի նորա պանդուխտ յերկրի, ո՛չ յիւրում, եւ չարչարիլ անդ՝ վշտանալով եւ ծառայելով ամն չորեքհարիւր եւ ի չորրորդ դարու դառնալ ի տեղի ի խոստացեալն Աբրահամու. եւ դատեցեալ Աստուծոյ զազգն զայն, որ ծառայեցոյց զզաւակն նորա։ Եւ զի հանդերձ բազմութեամբ եւ զփառս զիւրոյ զաւակին գիտասցէ Աբրահամ, եհան զնա Աստուած արտաքս գիշերի եւ ասաց ցնա. «Հայեաց ի վեր յերկինս եւ տես զաստեղս զյերկինս, եթէ կարասցես թուել զնոսա. այսպէս եղիցի զաւակ քո»։

In process of tithe, that is to say, in the tenth generation after the Flood, Abraham appeared, seeking for the God who by the blessing of his ancestor was due and proper to him. And when, urged by the eagerness of his spirit, he went all about the world, searching where God is, and failed to find out; God took pity on him who alone was silently seeking Him; and He appeared unto Abraham, making Himself known by the Word, as by a beam of light. For He spake with him from heaven, and said unto him: Get thee out of thy country, and from thy kindred, and from thy father’s house; and come into the land that I will show thee,1 and there dwell. And he believed the heavenly voice, being then of ripe age, even seventy years old, and having a wife; and together with her he went forth from Mesopotamia, taking with him Lot, the son of his brother who was dead. And when he came into the land which now is called Judaea, in which at that time dwelt seven tribes descended from Ham, God appeared unto him in a vision and said: To thee will I give this land, and to thy seed after thee, for an everlasting possession, and (He said) that his seed should be a stranger in a land not their own, and should be evil-entreated there, being afflicted and in bondage four hundred years; and in the fourth generation should return unto the place that was promised to Abraham; and that God would judge that race which had brought his seed into bondage. And, that Abraham might know as well the multitude as the glory of his seed, God brought him forth abroad by night, and said: Look upon the heaven, and behold the stars of the heaven, if thou be able to number them: so shall thy seed be.


  1. Acts 7:3 ↩︎

And when God saw the undoubting and unwavering certainty of his spirit, He bare witness unto him by the Holy Spirit, saying in the Scripture: And Abraham believed, and it was counted unto him for righteousness.1 And he was uncircumcised when this witness was borne; and, that the excellency of his faith should be made known by a sign, He gave him circumcision, a seal of the righteousness of that faith which he had in uncircumcision. And after this there was born to him a son, Isaac, from Sarah who was barren, according to the promise of God; and him he circumcised, according to that which God had covenanted with him. And of Isaac was Jacob born; and on this wise the original blessing of Shem reached to Abraham, and from Abraham to Isaac, and from Isaac to Jacob, the inheritance of the Spirit being imparted to them: for He was called the God of Abraham and the God of Isaac and the God of Jacob. And Jacob begat twelve sons, from whom the twelve tribes of Israel were named.


  1. Romans 4:3 ↩︎

Chapter 25 #

Եւ սովոյ կալեալ զամենայն երկիր, դէպ եղեւ յԵգիպտոս միայն կերակուր գոլ. արդ փոխեալ բնակեցաւ Յակովբ հանդերձ ամենայն զաւակաւն իւրով յԵգիպտոս։ Եւ էր թիւն ամենայն գաղթելոցն եւթանասուն եւ հինգ անձինք։ Եւ ի չորեքհարիւր ամս, որպէս պատգամն յառաջագոյն ասէ, վեց հարիւր եւ վաթսուն հազարք եղեն։ Եւ վասն զի վշտացեալք եւ բռնահարեալք յոյժ լինէին չար ծառայութեամբ եւ հեծէին եւ հառաչէին առ Աստուած՝ հարցն, Աբրահամու եւ Սահակայ եւ Յակովբու, եհան զնոսա յԵգիպտոսէ ի ձեռն Մովսեսի եւ Ահարովնի հարեալ զԵգիպտացիան տասն հարուածովք, ի վերջնումն հարուածին սատակիչ հրեշտակ առաքեալ, զանդրանիկսն նոցա ապականեալ՝ ի մարդոյ մինչեւ յանասունս. ուստի ապրեցոյց զորդիսն Իսրայելի, ի խորհրդեան երեւեցուցեալ զչարչարանսն Քրիստոսի՝ ի ձեռն զենման ոչխարի ամբծի եւ արեան նորա ի զգուշութիւն անվթարութեան տուեցելոյ ի տունս Եբրայեցւոցն աւծանել: Եւ անուն է խորհրդոյս այսորիկ կիրք՝ ազատութեան պատճառք։ Եւ հերձեալ զկարմիր ծով, զորդիսն Իսրայելի ամենայն զգուշութեամբ հասոյց յանապատն եւ զհալածող զԵգիպտացիսն, որ զկնի էին եւ մտին ի ծովն, կորեան ամենեքին. այս դատաստան Աստուծոյ եղեալ ի վերայ այնոցիկ, որ անիրաւաբարն չարչարէին զզաւակն Աբրահամու։
And when famine had come upon all the earth, it chanced that in Egypt alone there was food; and Jacob with all his seed removed and dwelt in Egypt: and the number of all that migrated was threescore and fifteen souls: and in four hundred years, as the oracle had declared beforehand, they became six hundred and sixty thousand. And, because they were grievously afflicted and oppressed through evil bondage, and sighed and groaned unto God, the God of their fathers, Abraham and Isaac and Jacob; He brought them out of Egypt by the hand of Moses and Aaron, smiting the Egyptians with ten plagues, and in the last plague sending a destroying angel and slaying their first-born, both of man and of beast wherefrom He saved the children of Israel, revealing in a mystery the sufferings of Christ by the sacrifice of a lamb without spot, and giving its blood to be smeared on the houses of the Hebrews as a sure precaution. And the name of this mystery is Passion, the source of deliverance. And dividing the Red Sea, He brought the children of Israel with all security to the wilderness; and as to the pursuing Egyptians, who followed them and entered into the sea, they were all overwhelmed; this judgment of God coming upon those who had iniquitously oppressed the seed of Abraham.

Chapter 26 #

Եւ յանապատին առնու զաւրէնսն յԱստուծոյ Մովսէս՝ զտասն զբանն ի տախտակս քարեղէնս՝ գրեալ մատամբ Աստուծոյ. եւ մատն Աստուծոյ է այն, որ ձգեալ է ի Հաւրէն ի Սուրբ Հոգին. եւ հրամանքն եւ իրաւունքն, զոր ընձեռեաց որդւոցն Իսրայելի պահել։ Եւ զխորանն վկայութեան կազմեաց հրամանաւ Աստուծոյ կազմս տեսեալս ի վերայ երկրի՝ այնոցիկ, որ ի յերկինս հոգեւորականքն են եւ անտեսանելիք, եւ տեսակս եկեղեցւոյ ձեւոյ, եւ զմարգարէութիւնս հանդերձելոցն, յորս եւ զանազան եւ զսպանդարանսն եւ զտապանակն, յոր զտախտակսն էարկ։ Եւ կացոյց եւ քահանայս զԱհարոն եւ զորդիսն նորա՝ սոցա տոհմին ամենայնի զքահանայութիւնն տուեալ: Եւ էին ի զաւակէն Ղեւայ. այլ եւ զնոյն ինքն զբոլոր զտոհմն յառաջ կոչեաց բանիւ Աստուծոյ ի գործ պաշտաման տանել ի տաճարին Աստուծոյ, որոց եւ աւրէն ետ Ղեւտական՝ որպիսիս եւ զինչ աւրինակ գոլ պարտ եւ արժան է այնոցիկ, որ հանապազորդ սպաս պաշտաման պարապեալ են տանել տաճարի Աստուծոյ:
And in the wilderness Moses received the Law from God, the Ten Words on tables of stone, written with the finger of God (now the finger of God is that which is stretched forth from the Father in the Holy Spirit); and the commandments and ordinances which he delivered to the children of Israel to observe. And the tabernacle of witness he constructed by the command of God, the visible form on earth of those things which are spiritual and invisible in the heavens, and a figure of the form of the Church, and a prophecy of things to come: in which also were the vessels and the altars of sacrifice and the ark in which he placed the tables (of the Law). And he appointed as priests Aaron and his sons, assigning the priesthood to all their tribe: and they were of the seed of Levi. Moreover this whole tribe he summoned by the word of God to accomplish the work of service in the temple of God, and gave them the Levitical law, (to shew) what and what manner of men they ought to be who are continually employed in performing the service of the temple of God.

Chapter 27 #

Եւ իբրեւ մերձ էին յերկիրն, զոր խոստացաւ Աստուած Աբրահամու եւ զաւակին նորա մի յիւրաքանչիւր տոհմէ ընտրեալ Մովսեսի առաքեաց դիտել զերկիրն եւ զքաղաքսն զի նմայսն եւ զի քաղաքսն բնակիչսն։ Յայնժամ յայտնեաց նմա Աստուած զանունն, որ միայն ապրեցուցանել կարէր զհաւատացեալսն ի նա, եւ շրջեալ անուանեաց Մովսէս զԱւսէ զորդի Նաւեա զմի յառաքելոցն, եւ անուանեաց զնա Յիսուս, եւ այսպէս առաքեաց հանդերձ զաւրութեամբ անուանն՝ հաւատացեալ ամբողջս անդրէն ընդունել, վասն առաջնորդութեան անուանն, որ եղեւն։ Իսկ քանզի գնացեալք եւ դիտեալք եւ քննեալք դարձան անդրէն՝ բերելով ընդ ինքեան ողկոյզ խաղողոյ։ Եւ յերկոտասանիցն յառաքելոցն ոմանք ի նոցանէ յերկիւղ զանգիտանաց արկին զամենայն ժողովուրդն՝ ասելով քաղաքս մեծամեծս եւ պարսպաւորս գոլ եւ որդիս երկրածնից հսկայս բնակեալ ի նմա, մինչ զի (ոչ) կարող գոլ նոցա ունել զերկիրն. եւ այսր եղելոյ դէպ եղեւ ժողովրդեան ամենայնի լալ՝ թերահաւատեալք, թէ Աստուած էր, որ շնորհէրն նոցա զզաւրութիւնն եւ հնազանդեցուցանէր զամենեսին։ Եւ խաւսեցան վատ եւ զերկրէն՝ ոչ իբր զբարւոյ եւ ոչ իբր զարժանւոյ վտանգ կրել յաղագս այսպիսւոյ երկրի։ Իսկ երկուքն յերկոտասանիցն՝ Յիսուս որդի Նաւեա եւ Քաղէբ որդի Յեփոնեա պատառեցին զհանդերձս իւրեանց վասն եղելոյ չարին եւ աղաչէին զժողովուրդն մի լքեցուցանել զանձինս եւ մի ի վայր արկանել զսիրտս, զի Աստուած ետ զամենեսին ընդ ձեռամբ նոցա, եւ երկիրն կարի յոյժ բարի է։ Եւ իբր ոչ հաւանէին, այլ կայր մնայր ժողովուրդն անդրէն ի նմին անհաւատութեան՝ շրջեաց եւ եյեղ Աստուած զճանապարհն նոցա մոլորիլ զնոսա, ոժբիլով եւ հարկանելով յանապատին: Եւ որքան աւուրս գնացին եւ դարձան այսրին, որք դիտեալ զննեցին զերկիրն, եւ քառասունք էին այսոքիկ՝ տարի յաւր եդեալ քառասնամեայ կալաւ զնոսա յանապատին՝ ոչ ումեք յայնցանէ, որ կատարեալ հասակ եւ խորհուրդ ունէին՝ մտանել յերկիրն արժանի արար վասն անհաւատութեանն իւրեանց, բայց երկուց, որք վկայեցին ժառանգութեանն՝ Յիսուսի որդւոյ Նաւեա եւ Քաղեբայ որդեց Յեփոնեայ, եւ որք միանգամ փոքունքն եղեն՝ ոչ գիտելով զաջ կամ զահեակ: Արդ ամենայն թերահաւատ ժողովուրդն վախճանեցան եւ սպառեցաւ յանապատին՝ սակաւ արժանիս թերահաւատութեանն կրեալ. Իսկ մանկունքն աճեցեալք ի քառասնամենի՝ լցեալ կատարեցին զթիւ մեռելոցն։
And when they were near to the land, which God had promised to Abraham and his seed, Moses chose a man from every tribe, and sent them to search out the land and the cities therein and the dwellers in the cities. At that time God revealed to him the Name which alone is able to save them that believe thereon; and Moses changed the name of Oshea the son of Nun, one of them that were sent, and named him Jesus: and so he sent them forth with the power of the Name, believing that he should receive them back safe and sound through the guidance of the Name which came to pass. Now when they had gone and searched and enquired, they returned bringing with them a bunch of grapes; and some of the twelve who were sent cast the whole multitude into fear and dismay, saying that the cities were exceeding great and walled, and the sons of the giants dwelt therein, so that it was (not) possible for them to take the land. And thereupon it fell out that all the multitude wept, failing to believe that it was God who should grant them power and subjugate all to them. And they spake evil also of the land, as not being good, and as though it were not worth while to undergo the danger for the sake of such a land. But two of the twelve, Jesus the son of Nun, and Caleb the son of Jephunneh, rent their clothes for the evil that was done, and besought the people not to be disheartened nor lose their courage; for God had given all into their hands, and the land was exceeding good. And when they believed not, but the people still continued in the same unbelief, God changed and altered their way, that they should wander desolate and sore smitten in the desert. And according to the days that they were in going and returning who had spied out the land—and these were forty in number—setting a year for a day, He kept them in the wilderness for the space of forty years; and none of those who were full grown and had understanding counted He worthy to enter into the land because of their unbelief, save only the two who had testified of the inheritance, Jesus the son of Nun and Caleb the son of Jephunneh, and those who were quite young and knew not the right hand and the left. So all the unbelieving multitude perished and were consumed in the wilderness, receiving one by one the due reward of their want of faith: but the children, growing up in the course of forty years, filled up the number of the dead.

Chapter 28 #

When the forty years were fulfilled, the people drew near to the Jordan, and were assembled and arrayed over against Jericho. Here Moses gathered the people together, and summed up all afresh, proclaiming the mighty works of God even unto that day, fashioning and preparing those that had grown up in the wilderness to fear God and keep His commandments, imposing on them as it were a new legislation, adding to that which was made before. And this was called Deuteronomy: and in it were written many prophecies concerning our Lord Jesus Christ and concerning the people, and also concerning the calling of the Gentiles and concerning the kingdom.

Chapter 29 #

And, when Moses had finished his course, it was said to him by God: Get thee up into the mountain, and die: for thou shalt not bring in my people into the land. So he died according to the word of the Lord; and Jesus the son of Nun succeeded him. He divided the Jordan and made the people to pass over into the land; and, when he had overthrown and destroyed the seven races that dwelt therein, he assigned to the people the temporal Jerusalem, wherein David was king, and Solomon his son, who builded the temple to the name of God, according to the likeness of the tabernacle which had been made by Moses after the pattern of the heavenly and spiritual things.

Chapter 30 #

Hither were the prophets sent by God through the Holy Spirit; and they instructed the people and turned them to the God of their fathers, the Almighty; and they became heralds of the revelation of our Lord Jesus Christ the Son of God, declaring that from the posterity of David His flesh should blossom forth; that after the flesh He might be the son of David, who was the son of Abraham by a long succession; but according to the spirit Son of God, pre-existing with the Father, begotten before all the creation of the world, and at the end of the times appearing to all the world as man, the Word of God gathering up in Himself all things that are in heaven and that are on earth.

Chapter 31 #

Արդ զմարդն միաւորեցոյց ընդ Աստուած եւ հասարակութիւն միաբանութեան Աստուծոյ եւ մարդոյ գործեաց, մեր ոչ կարացելոց այլ աւրինակաբար ինչ կցորդութիւն ընդունել զանապականութեանն, եթէ ոչ էր նորա եկեալ առ մեզ: Քանզի անտեսանելի եւ աներեւոյթ ելով անապականութիւնն, ոչինչ մեզ աւգուտ առնէր. արդ տեսանելի եղեւ, զի ըստ ամենայն մասին կցորդութիւն ընդունելութեան առցուք զանապականութեանն. եւ վասն զի ի նախաստեղծեցելումն Ադամայ ամենեքին շաղեալք կապեցաք ընդ մահու ի ձեռն տարալսութեանն, պարտ եւ արժան էր ի ձեռն հլութեանն վասն մեր մարդոյն եղելոյ լուծանիլ մահուն. վասն զի մահն մարմնոյ թագաւորեաց, ի ձեռն մարմնոյ պարտ եւ արժան էր խափանումն առեալ ի բաց թողուլ զմարդն ի հարստահարութենէն իւրմէ: Արդ Բանն մարմին եղեւ, զի ի ձեռն որ մարմնոյ իշխեացն եւ կալաւ եւ տիրեաց մեղքն, ի ձեռն սորա խափանեալ այլ մի եւս լիցի ի մեզ. եւ վասն այսորիկ զնոյն նախաստեղծեցելումն զմարմնութիւն ընկալաւ Տէրն մեր, որպէս մատուցեալ մրցեսցի վասն հարցն եւ յաղթեսցէ Ադամաւ որ Ադամաւ զարկոյցն զմեզ։
So then He united man with God, and established a community of union131 between God and man; since we could not in any other way participate in incorruption, save by His coming among us. For so long as incorruption was invisible and unrevealed, it helped us not at all therefore it became visible, that in all respects we might participate in the reception of incorruption. And, because in the original formation of Adam all of us were tied and bound up with death through his disobedience, it was right that through the obedience of Him who was made man for us we should be released from death: and because death reigned over the flesh, it was right that through the flesh it should lose its force and let man go free from its oppression. So the Word was made flesh, that, through that very flesh which sin had ruled and dominated, it should lose its force and be no longer in us. And therefore our Lord took that same original formation as (His) entry into flesh, so that He might draw near and contend on behalf of the fathers, and conquer by Adam that which by Adam had stricken us down.

Chapter 32 #

Whence then is the substance of the first formed (man)? From the Will and the Wisdom of God, and from the virgin earth. For God had not sent rain, the Scripture says, upon the earth, before man was made; and there was no man to till the earth. From this, then, whilst it was still virgin, God took dust of the earth and formed the man, the beginning of mankind. So then the Lord, summing up afresh this man, took the same dispensation of entry into flesh, being born from the Virgin by the Will and the Wisdom of God; that He also should show forth the likeness of Adam’s entry into flesh and there should be that which was written in the beginning,138 man after the image and likeness of God.

Chapter 33 #

Եւ որպէս ի ձեռն կուսի տարալսեցելոյ զարկուցաւ մարդն եւ անկեալ մեռաւ, այսպէս եւ ի ձեռն կուսին, որ լուաւ բանին Աստուծոյ, ի վերստին արծարծեալ մարդն կենաւք ընկալաւ զկեանսն: Քանզի եկն Տէրն զկորուսեալ ոչխարն ի վերստին խնդրել, եւ կորուսեալ մարդն էր։ Եւ վասն այսորիկ եւ ստեղծուած ինչ ոչ եղեւ, այլ ի նմանէ յայնմանէ, որ յԱդամայ զազգն ունէր, զնմանութիւն ստեղծուածին պահեաց. քանզի պարտ եւ արժան էր ի վերստին գլխաւորելն Ադամայ ի Քրիստոս, զի կլեալ ընկղմեսցի մահկանացուն յանմահութենէն, եւ զԵւայ ի Մարիամ, զի կոյս կուսի բարեխաւս եղեալ, լուծցէ եւ խափանեսցէ զկուսական տարալսութիւնն ի ձեռն կուսական հլութեանն։ Եւ այն, որ ի ձեռն փայտին յանցանքն էին, լուծաւ ի ձեռն փայտին հլութեան, զոր՝ լուեալ Աստուծոյ, Որդին մարդոյ բեւեռեցաւ ընդ փայտին, զչարին զգիտութիւն խափանելով, եւ զբարւոյն զգիտութիւն ի ներքս մուծանելով, եւ ստացուցանելով. եւ չար է տարալսել Աստուծոյ, որպէս լսեն Աստուծոյ բարի է։
And just as through a disobedient virgin man was stricken down and fell into death, so through the Virgin who was obedient to the Word of God man was reanimated and received life. For the Lord came to seek again the sheep that was lost; and man it was that was lost: and for this cause there was not made some other formation, but in that same which had its descent from Adam He preserved the likeness of the (first) formation.142 For it was necessary that Adam should be summed up in Christ, that mortality might be swallowed up and overwhelmed by immortality; and Eve summed up in Mary, that a virgin should be a virgin’s intercessor, and by a virgin’s obedience undo and put away the disobedience of a virgin.

Chapter 34 #

Եւ վասն այսորիկ բանն ի ձեռն Եսայի մարգարէի ասէ հանդերձեալն եղոցիլ յառաջագոյն զեկուցանելով քանզի վասն այսորիկ մարգարէք, զի զհանդերձեալսն պատմէին արդ՝ ասէ ի ձեռն նորա բանն այսպէս, եթէ «Ես ոչ անհաւանիմ եւ ոչ ընդդէմ ասեմ. զթիկունս իմ՝ եղի ի հարուածս, եւ զծնաւտս յապտակս եւ զդէմ իմ՝ ոչ դարձուցի յամաւթոյ թքանաց»։ Արդ՝ ի ձեռն հլութեանն, զոր մինչ ի մահն լուաւ կախեալ զփայտէն, զհին զեղեալն ի փայտին զտարալսութիւնն ելոյծ։ Եւ վասն զի ինքն է բանն Աստուծոյն ամենակալի, որ ըստ աներեւոյթ տեսլեանն է մեզ առհասարակ տարածեալ է յամենայն աշխարհիս, եւ շարունակէ եւ զերկայնութիւն սորա եւ զլայնութիւն եւ զբարձրութիւն եւ զխորութիւն, քանզի բանիւ Աստուծոյ բոլորքս տնաւրինեալ մատակարարի, եւ խաչեալ է ի սոսա Որդին Աստուծոյ՝ խաչաբար գծեալ յամենայնի. քանզի պարտ եւ արժան է նմա տեսանելի լինելով՝ երեւելիս ածել զամենայնիս զխաչակցութիւնն իւր՝ զի զներգործութիւնն իւր զայն ի յերեւելոցն ցուցցէ ի ձեռն երեւելի ձեւոյն, զի նա է որ լուսացուցանէ զբարձրութիւնն, այսինքն է զյերկինսն, եւ շարունակէ զխորն որ է ի ստորինս երկրի, եւ պրկեալ ձգէ զերկայնութիւնն յարեւելից մինչեւ ի մուտս, եւ զսայլդ կողմն եւ զմիջաւրէի զլայնութիւնն նաւաստելով եւ առ կոչելով ամենայն ուստեք զցրուեալսն ի գիտութիւն Հաւրն։
And the trespass which came by the tree was undone by the tree of obedience, when, hearkening unto God, the Son of man was nailed to the tree; thereby putting away the knowledge of evil and bringing in and establishing the knowledge of good: now evil it is to disobey God, even as hearkening unto God is good. And for this cause the Word spake by Isaiah the prophet, announcing beforehand that which was to come—for therefore are they prophets, because they proclaim what is to come: by him then spake the Word thus: I refuse not, nor gainsay: I gave my back to scourging, and my cheeks to smiting;146 and my face I turned not away from the shame of spitting. So then by the obedience wherewith He obeyed even unto death, hanging on the tree, He put away the old disobedience which was wrought in the tree. Now seeing that He is the Word of God Almighty, who in unseen wise in our midst is universally extended in all the world, and encompasses its length and breadth and height and depth—for by the Word of God the whole universe is ordered and disposed—in it is crucified the Son of God, inscribed crosswise upon it all: for it is right that He being made visible, should set upon all things visible the sharing of His cross, that He might show His operation on visible things through a visible form. For He it is who illuminates the height, that is the heavens; and encompasses the deep which is beneath the earth; and stretches and spreads out the length from east to west; and steers across the breadth of north and south; summoning all that are scattered in every quarter to the knowledge of the Father.

Chapter 35 #

Moreover He fulfilled the promise made to Abraham, which God had promised him, to make his seed as the stars of heaven. For this Christ did, who was born of the Virgin who was of Abraham’s seed, and constituted those who have faith in Him lights in the world, and by the same faith with Abraham justified the Gentiles. For Abraham believed God, and it was counted unto him for righteousness. In like manner we also are justified by faith in God: for the just shall live by faith. Now not by the law is the promise to Abraham, but by faith: for Abraham was justified by faith: and for a righteous man the law is not made. In like manner we also are justified not by the law, but by faith, which is witnessed to in the law and in the prophets, whom the Word of God presents to us.

Chapter 36 #

And He fulfilled the promise to David; for to him God had promised that of the fruit of his body He would raise up an eternal King, whose kingdom should have no end. And this King is Christ, the Son of God, who became the Son of man; that is, who became the fruit of that Virgin who had her descent from David. And for this cause the promise was, Of the fruit of thy body—that He might declare the peculiar uniqueness of Him, who was the fruit of the virgin body that was of David, (even of Him) who was King over the house of David, (and) of whose kingdom there shall be no end.

Chapter 37 #

Thus then He gloriously achieved our redemption, and fulfilled the promise of the fathers, and abolished the old disobedience. The Son of God became Son of David and Son of Abraham; perfecting and summing up this in Himself, that He might make us to possess life. The Word of God was made flesh by the dispensation of the Virgin, to abolish death and make man live. For we were imprisoned by sin, being born in sinfulness and living under death.

Chapter 38 #

Արդ՝ բազմագութ էր Հայրն Աստուած. առաքեաց զարուեստագէտ բանն, որ եկեալ յապրեցուցանել զմեզ, ի նոյն վայրս մեզ եւ ի նոյն տեղիս եղեւ, յորս մեքն լինելով կորուսաք զկեանս, լուծանելով զարգելանացն կապանս. եւ երեւեցաւ լոյսն նորա եւ աներեւութացոյց զխաւարն զարգելանին, եւ սրբեաց մեր զծնունդն եւ խափանեաց զմահն զնոյն ինքն զկապանսն, որով ըմբռնեալն էաք, լուծեալ։ Եւ զյարութիւնն եցոյց, ինքն անդրանիկ մեռելոց եղեալ, եւ յինքեան յարուցեալ զկործանեալ զմարդն, հանելով ի վեր ի գեր ի վերայսն երկնի՝ յաջմէ փառաց Հաւրն։ Որպէս Աստուած ի ձեռն մարգարէին խոստացաւ ասելով. «Եւ յարուցից զխորանն Դաւթի զկործանեալն», այսինքն է զմարմինն զի Դաւթայն. եւ զայս ճշմարտապէս կատարեաց Տէրն մեր Յիսուս Քրիստոս, զմեր զփրկութիւնս շքակոխելով, զի զմեզ ճշմարտապէս յարուսցէ, ապրեցուցեալ Հաւրն։ Եւ եթէ ոք զի կուսէ ծնունդն նորա ոչ ընդունիցի, զիարդ զի մեռելոց յարութիւնն նորա ընկալցի. քանզի ոչինչ զարմանալի է եւ ոչ հրաշալի եւ ոչ տարակարծ. զի եթէ ոչն ծնեալ յարեաւ ի մեռելոց, այլ եւ ոչ յարութիւն զնորա անծին եղելոյն ասել կարեմք. քանզի անծնանելին եւ անմահն եւ ոչն անկեալ ընդ ծննդով, եւ ոչ ընդ մահուամբ անկցի. քանզի որ զսկիզբն մարդու ոչ էառ՝ զիարդ կարէր ընդունել զվախճանն նորա:
But God the Father was very merciful: He sent His creative Word, who in coming to deliver us came to the very place and spot in which we had lost life, and brake the bonds of our fetters. And His light appeared and made the darkness of the prison disappear, and hallowed our birth and destroyed death, loosing those same fetters in which we were enchained. And He manifested the resurrection, Himself becoming the first begotten of the dead, and in Himself raising up man that was fallen, lifting him up far above the heaven to the right hand of the glory of the Father: even as God promised by the prophet, saying: And I will raise up the tabernacle of David that is fallen; that is, the flesh a that was from David. And his our Lord Jesus Christ truly fulfilled, when He gloriously achieved our redemption, that He might truly raise us up, setting us free unto the Father. And if any man will not receive His birth from a virgin, how shall he receive His resurrection from the dead? For it is nothing wonderful and astonishing and extraordinary, if one who was not born rose from the dead: nay indeed we cannot speak of a resurrection of him who came unto being without birth. For one who is unborn and immortal, and has not undergone birth, will also not undergo death. For he who took not the beginning of man, how could he receive his end?

Chapter 39 #

Now, if He was not born, neither did He die; and, if He died not, neither did He rise from the dead; and, if He rose not from the dead, neither did He vanquish death and bring its reign to nought; and if death be not vanquished, how can we ascend to life, who from the beginning have fallen under death? So then those who take away redemption from man, and believe not God that He will raise them from the dead, these also despise the birth of our Lord, which He underwent on our behalf, that the Word of God should be made flesh in order that He might manifest the resurrection of the flesh, and might have pre-eminence over all things in the heavens, as the first-born and eldest offspring of the thought of the Father, the Word, fulfilling all things, and Himself guiding and ruling upon earth. For He was the Virgin’s first-born, a just and holy man, god fearing, good, well-pleasing to God, perfect in all ways, and delivering from hell all who follow after Him: for He Himself was the first-begotten of the dead, the Prince and Author of life unto God.

Chapter 40 #

Thus then the Word of God in all things hath the pre-eminence; for that He is true man and Wonderful Counselor and Mighty God; calling men anew to fellowship with God, that by fellowship with Him we may partake of incorruption. So then He who was proclaimed by the law through Moses, and by the prophets of the Most High and Almighty God, as Son of the Father of all; He from whom all things are, He who spake with Moses—He came into Judea, generated from God by the Holy Spirit, and born of the Virgin Mary, even of her who was of the seed of David and of Abraham, Jesus the Anointed of God, showing Himself to be the One who was proclaimed beforehand by the prophets.

Chapter 41 #

որոյ կարապետ նախընթաց Յովհաննէս Մկրտիչ յառաջագոյն յարդարելով եւ կազմելով զժողովուրդն յընկալութիւն Բանին կենաց, զսա զեկուցեալ գոլ զՔրիստոսն, յոր վերայ Աստուծոյ Հոգին հանգեաւ, խառնեալ ընդ մարմնոյ նորա։ Սորա աշակերտք եւ վկայք ամենայն բարի գործոցն, եւ վարդապետութեանն եւ չարչարանացն նորա եւ մաՀուն եւ յարութեանն եւ զյերկինսն յետ մարմնաւոր յարութեանն ելի՝ առաքեալքն, որք յետ զաւրութեան Սուրբ Հոգւոյն առաքեցեալք ի նմանէ յամենայն աշխարհ, զհեթանոսաց կոչումն արարին՝ ցուցանելով մարդկան զճանապարհն կենաց, դարձուցանել զնոսա ի կռոց եւ ի պոռնկութենէ եւ յաւելաստացութենէ, մաքրելով զանձինս նոցա եւ զմարմինս ի ձեռն մկրտութեանն ջրոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ զոր Հոգի սուրբ առինն ի Տեառնէ, զսա բաժանեալ եւ բաշխեալ Հաւատացելոցն, եւ այսպէս կարգեալ Հաստատեցին զեկեղեցիս. Հաւատով եւ սիրով եւ յուսով հաստատեցին զյառաջ քարոզեցեալն ի մարգարէից՝ զկոչումն Հեթանոսացն, ըստ ողորմութեանն Աստուծոյ եղեալ ի վերայ նոցա, ի ձեռն իւրեանց արբանեկութեան սպասուն երեւեցուցանելով, եւ առընդունելով զնոսա ի խոստումն հարցն՝ այսպէսն հաւատացելոց եւ սիրողացն զՏէր, եւ ի սրբութեան եւ յարդարութեան եւ ի համբերութեան վայրին կեանս յաւիտենականս, ի ձեռն յարութեանն ի մեռելոց, մատուցանել զԱստուածն՝ բոլորեցուն խոստացեալ՝ ի ձեռն այնր, որ մեռան եւ յարեաւն՝ Յիսուսի Քրիստոսի, յորում՝ ընձեռեաց զէիցս բոլորեցուն զթագաւորութիւն եւ զիշխանութիւն կենդանեացն եւ մեռելոց, եւ զդատաստանն, եւ զմարմինն պաՀել ի յարութիւնն անշաղախ եւ զանձն անապական՝ բանիւ ճշմարտութեան խրատ ետուն:
And His forerunner was John the Baptist, who prepared and made ready the people beforehand for the reception of the Word of life; declaring that He was the Christ, on whom the Spirit of God rested, mingling with His flesh. His disciples, the witnesses of all His good deeds, and of His teachings and His sufferings and death and resurrection, and of His ascension into heaven after His bodily resurrection—these were the apostles, who after (receiving) the power of the Holy Spirit were sent forth by Him into all the world, and wrought the calling of the Gentiles, showing to mankind the way of life, to turn them from idols and fornication and covetousness, cleansing their souls and bodies by the baptism of water and of the Holy Spirit; which Holy Spirit they had received of the Lord, and they distributed and imparted It to them that believed; and thus they ordered and established the Churches. By faith and love and hope they established that which was foretold by the prophets, the calling of the Gentiles, according to the mercy of God which was extended to them; bringing it to light through the ministration of their service, and admitting them to the promise of the fathers: to wit, that to those who thus believed in and loved the Lord, and continued in holiness and righteousness and patient endurance, the God of all had promised to grant eternal life by the resurrection of the dead; through Him who died and rose again, Jesus Christ, to whom He has delivered over the kingdom of all existing things, and, the rule of quick and dead, and also the judgment. And they counseled them by the word of truth to keep their flesh undefiled unto the resurrection and their soul unstained.

Chapter 42 #

Քանզի այսպէս ունել զհաւատացեալսն՝ կացեալ մնացեալ յա՛ր ի նոսա Հոգին Սուրբ, որ տուեալ լինի ի մկրտութեանն ի նմանէ եւ պահի յառողէն ճշմարտութեամբ եւ սրբութեամբ եւ արդարութեամբ եւ համբերութեամբ վարեցեալ, քանզի այսր որդւոյ յարութիւն լինի հաւատացելոցն՝ մարմնոյ անդրէն ընդունելով զանձն եւ հանդերձ ընդ նմա զաւրութեամբ Հոգւոյն Սրբոյ, յարուցելոյ եւ ի ներքս մուծելոյ յարքայութիւնն Աստուած։ Այս է աւրհնութեանն Յափեթի պտուղն ի կոչմանն Հեթանոսաց, ի ձեռն եկեղեցւոյ երեւեալ, կացեալ անսացեալ զբնակութիւնն ընդունել ի տուն Սեմա ըստ խոստմանն Աստուծոյ։ Զամենայն զայսոսիկ այսպէս եղոցիլ յառաջագոյն զեկոյց Հոգին Աստուծոյ ի ձեռն մարգարէիցն, առ ի հաստատուն առ նոսա զհաւատսն լինել ճշմարտութեամբ զԱստուածն պաշտողաց. քանզի որ ինչ միանգամ անկարութիւն էր մեր բնութեանս, եւ վասն այսորիկ վատահաւատութիւն հանդերձեալ էր մատուցանել մարդկան՝ զայսոսիկ Աստուած ի ձեռն մարգարէիցն արար յառաջագոյն զեկուցանիլ, զի ի յառաջագունէն ասիլ՝ յառաջ բազում ժամանակաւք, ապա հուսկ յետոյ զելսն առնուլ այսպէս, որպէս եւ յառաջագոյն ասացեալ եղեւ՝ ծանիցուք զի Աստուած էր, որ յառաջագոյնն պատմեաց մեզ զփրկութիւնն մեր:
For such is the state of those who have believed, since in them continually abides the Holy Spirit, who was given by Him in baptism, and is retained by the receiver, if he walks in truth and holiness and righteousness and patient endurance. For this soul has a resurrection in them that believe, the body receiving the soul again, and along with it, by the power of the Holy Spirit, being raised up and entering into the kingdom of God. This is the fruit of the blessing of Japheth, in the calling of the Gentiles, made manifest through the Church, standing in readiness to receive its dwelling in the house of Shem according to the promise of God. That all these things would so come to pass, the Spirit of God declared beforehand by the prophets; that in respect of them the faith of those who worship God in truth should be confirmed. For what was an impossibility to our nature, and therefore ready to cause incredibility to mankind, this God caused to be made known beforehand by the prophets; in order that, through its having been foretold in times long before, and then at last finding effect in this way, even as it was foretold, we might know that it was God who (thus) proclaimed to us beforehand our redemption.

Chapter 43 #

Իսկ Աստուծոյ ամենայնի հաւատալ պարտ եւ արժան է. քանզի ճշմարիտ է յամենայնի Աստուած, եւ զի եղեւ որդի Աստուծոյ, եւ սա է ոչ միայն յառաջ քան զերեւիլ յաշխարհի այլ եւ յառաջ քան զաշխարհ եղանել։ Որ առաջինն մարգարէացաւ Մովսէս, ասէ եբրայեցերէն. «Բարեսիթ բարա ելովիմ բասան բենուամ սամենթարէս». եւ այս թարգմանեալ ի Հայ լեզու «որդի ի սկզբանն. հաստատեաց Աստուած ապա զերկին եւ զերկիր»։ Վկայէ այսմ եւ Երեմիայ մարգարէ, ասելով այսպէս յառաջ քան զարուսեակ ծնայ զքեզ, եւ յառաջ քան զարեգակն անուն քո». եւ է այս քան զաշխարհիս շինութիւնն յառաջ. քանզի միանգամայն ընդ աշխարհիս եւ աստեղք եղեն. եւ դարձեալ դարձեալ ինքն ասէ, երանելի է որ էրն յառաջ քան զեղանելն մարդ նմա։ Քանզի Աստուծոյ եղեւ սկիզբն յառաջ քան զաշխարհիս շինութիւն Որդին, իսկ մեզ այժմ՝ յորժամ երեւեցան. իսկ յառաջ քան զայս մեզ ոչ էր, որք ոչս գիտէաք զնա, վասն որոյ եւ աշակերտն նորա Յովհան պատմելով մեզ՝ ո՛ր է Որդին Աստուծոյ, որ էրն առ Հաւր յառաջ քան զաշխարհս եղանել, եւ զի ձեռն նորա եղեալքս ամենայն եղեն, ասէ այսպէս. «Ի սկզբանէն էր Բանն եւ Բանն էր առ Աստուած եւ Աստուած էր Բանն, սա էր ի սկզբանէն առ Աստուած. ամենայն ինչ ի ձեռն նորա եղեւ, եւ առանց նորա եղեւ եւ ոչինչ»։ Հաւաստագոյնս ցուցեալ, զի որ ի սկզբանէ Բանն էր ընդ Հաւր, ի ձեռն նորա ամենայնք եղեն՝ սայ է Որդին նորա։
So then we must believe God in all things, for in all things God is true. Now that there was a Son of God, and that He existed not only before He appeared in the world, but also before the world was made, Moses, who was the first that prophesied says in Hebrew: Baresith bara Elowin basan benuam samenthares. And this, translated into our language, is: “The Son in the beginning: God established then the heaven and the earth.” This Jeremiah the prophet also testified, saying thus: Before the morning-star I begat thee: and before the sun (is) thy name and that is, before the creation of the world; for together with the world the stars were made. And again the same says: Blessed is he who was, before he became man. Because, for God, the Son was (as) the beginning before the creation of the world; but for us (He was) then, when He appeared; and before that He was not for us, who knew Him not. Wherefore also His disciple John, in teaching us who is the Son of God, who was with the Father before the world was made, and that all the things that were made were made by Him, says thus: In beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was God. The same was in the beginning with God. All things were made by Him, and without Him was not anything made: showing with certainty that the Word, who was in the beginning with the Father, and by whom all things were made, this is His Son.

Chapter 44 #

Եւ դարձեալ Մովսէս մերձ եկեալ ի միաբանութիւն խաւսից զՈրդին Աստուծոյ առ Աբրահամ ասէ. «Եւ երեւեցաւ նմա Աստուած առ կաղնւոջն Մամբրէին ի մէջաւրէի, եւ ի վեր Հայեցեալ աչաւք ետես, եւ ահա երեք արք անցեալ կային ի վերայ նորա, եւ երկիր եպագ յերկիր եւ ասաց. Տէր, եթէ արդարեւ գտի շնորհս առաջի քո» եւ զկնիսն զամենայն ինչ խաւսի ընդ Տեառն, եւ Տէր խաւսի ընդ նմա։ Արդ երկուքն յերիցն հրեշտակք էին, իսկ մին՝ Որդին Աստուծոյ, ընդ որում եւ խաւսեցաւն Աբրահամ, մաղթելով յաղագս Սոդոմացւոցն՝ մի՛ կորնչիլ նոցա, թէ գտցին անդ գոնեա տան արդարք։ Եւ սոքա մինչդեռ խաւսէին, երկու հրեշտակքն իջանեն ի Սոդոմ եւ ընդունի զնոսա Ղովթ. եւ ապա ասէ գիր. «Եւ Տէր տեղեաց ի վերայ Սոդոմայ եւ Գոմորայ ծծումբ եւ հուր ի Տէառնէ յերկնէ». այսինքն է Որդին, որ եւ խաւսեցաւն ընդ Աբրահամու. իբրու զի Տէր էր, առ զիշխանութիւն Սոդոմացւոցն պատուհասի ի Տեառնէ յերկնէ՝ ի Հաւրէն, որ տիրէն ամենեցուն։
And again Moses tells how the Son of God drew near to hold converse with Abraham: And God appeared unto him by the oak of Mamre in the middle of the day. And looking up with his eyes he beheld, and, lo, three men stood over against him. And he bowed himself down to the earth, and said: Lord, if indeed I have found favour in thy sight. And all that which follows he spake with the Lord, and the Lord spake with him. Now two of the three were angels; but one was the Son of God, with whom also Abraham spake, pleading on behalf of the men of Sodom, that they should not perish if at least ten righteous should be found there. And, whilst these were speaking, the two angels entered into Sodom, and Lot received them. And then the Scripture says: And the Lord rained upon Sodom and Gomorrah brimstone and fire from the Lord out of heaven: that is to say, the Son, who spake with Abraham, being Lord, received power to punish the men of Sodom from the Lord out of heaven, even from the Father who rules over all.
So Abraham was a prophet and saw things to come, which were to take place in human form even the Son of God, that He should speak with men and eat with them, and then should bring in the judgment from the Father, having received from Him who rules over all the power to punish the men of Sodom.

Chapter 45 #

And Jacob, when he went into Mesopotamia, saw Him in a dream, standing upon the ladder, that is the tree which was set up from earth to heaven; for thereby they that believe on Him go up to the heavens. For His sufferings are our ascension on high. And all such visions point to the Son of God, speaking with men and being in their midst. For it was not the Father of all, who is not seen by the world, the Maker of all who has said: Heaven is my throne, and earth is my footstool: what house will ye build me, or what is the place of my rest?1 and who comprehendeth the earth with his hand, and with his span the heaven—it was not He that came and stood in a very small space and spake with Abraham; but the Word of God, who was ever with mankind, and made known beforehand what should come to pass in the future, and taught men the things of God.


  1. Acts 7:49 ↩︎

Chapter 46 #

Սա է, որ ի մորենւոջն խաւսեցաւ ընդ Մովսէսի եւ ասաց. «Տեսանելով տեսի զչարչարանս ժողովրդեանն իմոյ, որ յԵգիպտոսի եւ իջի ապրեցուցանել զնոսա»։ Սա է, որ ելանէրն եւ իջանէրն ի փրկութիւն վշտացելոցն, հանելով զմեզ յիշխանութենէն Եգիպտացւոց, այսինքն է յամենայն կռապաշտութենէ եւ յամբարշտութենէ. եւ ի կարմիր ծովէն փրկելով զմեզ, այսինքն է ի սպանական Հեթանոսացն խռովութենէ եւ ի դառն սահեցմանէ հայհոյութեանն նոցա փրկելով զմեզ. քանզի ի նոսա յառաջագոյն կրթեալ վարժիւր մերքս Բանին Աստուծոյ. յայնժամ գաղափարաւրէն ցուցելոյ յառաջագոյն զհանդերձեալսն, իսկ այժմ ճշմարտապէս ի հեթանոսաց դժնդակութեան ծառայութենէ հանելով զմեզ եւ գետ ջրոյ յանապատին առատաբար բղխեցուցեալ ի վիմէ, եւ վէմն է նա. եւ երկոտասան աղերս տուեալ, այս է՝ զվարդապետութիւն երկոտասան առաքելոցն. Եւ զանհաւան թերահաւատսն վախճանեալ եւ սպառեալ յանապատին, իսկ զհաւատացեալսն նմա եւ զչարութեամբն տղայացեալս մուծանելով ի ժառանգութիւն Հարցն. զոր ոչն Մովսէս, այլ Յիսուս ժառանգեալ վիճակեցուցանէ, որ եւ փրկէն զմեզ յԱմաղեկայ ի ձեռն պրկման ձեռացն իւրոց, եւ ի Հարին տարեալ հանէ արքայութիւն։
He it is who spake with Moses in the bush, and said: Seeing have I seen the affliction of my people that is in Egypt; and I am come down to deliver them. He it is who came forth and came down for the deliverance of the oppressed, bringing us out from the power of the Egyptians, that is, from all idolatry and impiety; and delivering us from the Red Sea, that is, delivering us from the deadly confusion of the Gentiles and the grievous vexation of their blasphemy. For in them the Word of God prepared and rehearsed beforehand the things concerning us. Then He set forth in types beforehand that which was to be; how in very truth He has brought us out from the cruel service of the Gentiles, and a stream of water in the desert has He made to flow forth in abundance from a rock; and that rock is Himself; and has given twelve fountains, that is, the teaching of the twelve apostles. And the obstinate unbelievers He brought to an end and consumed in the wilderness; but those who believed on Him, and in malice were children, He made to enter into the inheritance of the fathers; whom not Moses, but Jesus puts in possession of the heritage: who also delivers us from Amalek by the expansion of His hands, and brings us to the kingdom of the Father.

Chapter 47 #

Արդ՝ Տէր եւ Հայրն, եւ Տէր է Որդին եւ Աստուած Հայրն եւ Աստուած Որդին, քանզի յԱստուծոյ ծնեալն Աստուած է: Եւ այսպէս ըստ գոյացութեանն եւ զաւրութեան իւրոյ էութեանն՝ մի Աստուած ցուցանի, եւ է իսկ ըստ անաւրէն մատակարարութեան փրկութեանս մեր եւ Որդի եւ Հայր. վասն զի անտեսանելի է եւ անմատոյց եղելոց Հայրն ամենեցուն, ի ձեռն Որդւոյն պարտ է ունել զառ ի Հայրն նուաճումն առաջածութեանն հանդերձեալքն մերձենալ առ Աստուած։ Եւ եւս յայտնի երեւելագոյն պայծառ Դաւիթ յաղագս Հաւրն եւ Որդւոյ այսպէս ասէ. «Աթոռ քո Աստուած յաւիտեանս յաւիտենից. սիրեցեր զարդարութիւն, ատեցեր զանիրաւութիւն. վասն այսորիկ աւծ զքեզ Աստուած եւղ ուրախութեան առաւել քան զկցորդս քո»։ Քանզի զՈրդի, իբրու զի Աստուած է, առնուլ ի Հաւրէն, այսինքն յԱստուծոյ՝ զաթոռն զյաւիտենական արքայութեանն եւ զեւղն զաւծմանն զառաւելն քան զկցորդուն նորա: Եւ եւղ աւծման է Հոգին, որով ածեալն է, եւ կցորդքն նորա մարգարէք եւ արդարք եւ առաքեալք եւ ամենեքին, որք առնուն կցորդութիւն զարքայութեանն նորա, այսինքն է աշակերտքն նորա:
So then the Father is Lord and the Son is Lord, and the Father is God and the Son is God; for that which is begotten of God is God. And so in the substance and power of His being there is shown forth one God; but there is also according to the economy of our redemption both Son and Father. Because to created things the Father of all is invisible and unapproachable, therefore those who are to draw near to God must have their access to the Father through the Son. And yet more plainly and evidently does David speak concerning the Father and the Son as follows: Thy throne, O God is for ever and ever: thou hast loved righteousness and hated unrighteousness: therefore God hath anointed thee with the oil of gladness above thy fellows. For the Son, as being God, receives from the Father, that is, from God, the throne of the everlasting kingdom, and the oil of anointing above His fellows. The oil of anointing is the Spirit, wherewith He has been anointed; and His fellows are prophets and righteous men and apostles, and all who receive the fellowship of His kingdom, that is to say, His disciples.

Chapter 48 #

Եւ դարձեալ ասէ Դաւիթ «Ասէ Տէր ցՏէր իմ, նիստ ընդ աջմէ իմմէ, մինչ եդից զթշնամիս քո պատուանդան ոտից քոց: Գաւազան զաւրութեան առաքեսցէ Տէր ի Սիովնէ եւ տիրեա ի մէջ թշնամեաց քոց։ Ընդ քեզ ի սկզբան յաւուրն զաւրութեան քո, ի լուսաւորութեան սրբոցն, յարգանդէ յառաջ քան զարուսեակ ծնայ զքեզ: Երդուաւ Տէր եւ ոչ զղջասցի. դու ես քահանայ յաւիտեան ըստ դասուն Մելքիսեդեկի եւ Տէր յաջմէ քումմէ։ Ջաղխեաց յաւուր բարկութեան թագաւորս, դատեսցի ի Հեթանոսս, լցցէ կործանեալս եւ ջաղխեսցէ զգլուխս բազմաց յերկիր։ Յուղխէ ի ճանապարհի արբցէ, վասն այսորիկ բարձրացուսցէ զգլուխ»։ Արդ ի ձեռն այսր նախ առաջին զնա եղանել զեկոյց եւ տիրելն զնա հեթանոսաց եւ դատելն զամենայն մարդիկ եւ զթագաւորնն, զայժմու ատեցողսն զնա եւ զանուն նորա հալածողս, քանզի սոքա թշնամիք նորա. եւ քաՀանայ ասացեալ զնա յաւիտենական Աստուծոյ, զանմահութիւն նորա ազդեաց։ Եւ վասն այսորիկ ասաց. «Յուղխէ արբցէ ի ճանապարհի, վասն այսորիկ բարձրացուսցէ զգլուխ՝» զըստ մարդկութեանն նորա զեկուցանէ եւ զըստ նուաստութեանն եւ անփառութեանն բարձրութիւն փառաւք։

And again David says: The Lord said unto any Lord: Sit on any right hand, until I make thy enemies thy footstool. The rod of thy strength shall the Lord send forth from Sion; and rule thou in the midst of thy enemies. With thee in the beginning in the day of thy power, in the brightness of the holy ones: from the womb before the morning-star I begat thee. The Lord sware and will not repent: Thou art a priest for ever after the order of Melchisedec. And the Lord on thy right hand hath broken in pieces kings in the day of wrath: he shall judge among the Gentiles, he shall fill up the ruins, and shall break in pieces the heads of many on the earth He shall drink of the brook in the way: therefore shall he lift up the head.1 Now hereby he proclaimed that He came into being before all, and that He rules over the Gentiles and judges all mankind and the kings who now hate Him and persecute His name; for these are His enemies: and in calling Him God’s priest for ever, he declared His immortality. And therefore he said: He shall drink of the brook in the way; therefore shall he lift up the head; proclaiming the exaltation with glory that followed on His humanity and humiliation and in gloriousness.


  1. Psalms 109 ↩︎

Chapter 49 #

And again Isaiah the prophet says: Thus saith the Lord God to my Anointed the Lord, whose right hand I have held, that the Gentiles should hearken before him.1 And how the Christ is called Son of God and King of the Gentiles, that is, of all mankind; and that He not only is called but is Son of God and King of all, David declares thus: The Lord said unto me: Thou art any Son, this day have I begotten thee. Ask of me and I will give thee the Gentiles for thy inheritance, and for a possession the utmost parts of the earth.2


  1. Isaiah 45:1 ↩︎

  2. Psalms 2:7-8 ↩︎

Այսոքիկ ոչ ի Դաւիթ ասացան, քանզի ոչ ի Հեթանոսաց, եւ ոչ տիեզերաց իշխեաց, այլ միայն Հրէից: Արդ՝ յայտ է, աւծելոյն խոստումն թագաւորել ի տիեզերաց երկրի Որդւոյն Աստուծոյ է, զոր ինքն Դաւիթ իւր Տէր խոստովանէ՝ այսպէս ասելով. «Ասէ Տէր ցՏէր իմ, նիստ ընդ աջմէ իմմէ» եւ զկնիսն, որպէս յառաջագոյնն ասացաք: Քանզի զՀայր ընդ Որդւոյ խաւսել ասէ, որպէս եւ սակաւ մի յառաջագոյն զԵսայի ցուցաք, զի ասէր այսպէս. «Ասէ Աստուած ցաւծեալ իմ ցՏէր, լսել առաջի նորա զհեթանոսս»: Քանզի նոյն խոստումն ի ձեռն երկուցունց մարգարէիցն, թագաւոր գոլ զնա. ապա ուրեմն առ մի եւ առ նոյն խաւսքն Աստուծոյ են, այսինքն ասեմ՝ առ «Քրիստոս Որդին Աստուծոյ: վասն զի Դավիթ ասէ: «Տէր ասաց առ իս». Հարկաւոր է ասել, զի ոչ Դաւիթ է որ խաւսին եւ ոչ այլ ոք ի մարգարէիցն ինքն յինքենէ, քանզի ոչ մարդ է, որ ասէ զմարգարէութիւնսն, այլ Աստուծոյ Հոգին կերպարանեալ եւ ձեւացուցեալ զինքն նման առաջիկայ դիմացն, ի մարգարէսն խաւսէր երբեմն ի Քրիստոսէ եւ երբեմն ի Հաւրէ առնէր զբանսն:

These things were not said of David; for neither over the Gentiles nor over the utmost parts did he rule, but only over the Jews. So then it is plain that the promise to the Anointed to reign over the utmost parts of the earth is to the Son of God, whom David himself acknowledges as his Lord, saying thus: The Lord said unto my Lord, Sit at my right hand,1 and so forth, as we have said above. For he means that the Father speaks with the Son; as we showed a little before as to Isaiah, that he said thus: God saith to my Anointed the Lord, that the Gentiles should hearken before him.2 For the promise is the same by the two prophets, that He should be King: so that the speech of God is addressed to one and the same, I mean, to Christ the Son of God. Forasmuch as David says: The Lord said unto me, it is necessary to say that it is not David who speaks, nor any one of the prophets, in his own person: for it is not a man who speaks the prophecies; but the Spirit of God, assimilating and likening Himself to the persons represented, speaks in the prophets, and utters the words sometimes from Christ and sometimes from the Father.


  1. Psalm 109:1 ↩︎

  2. Isaiah 45:1 ↩︎

Chapter 50 #

So then right fitly Christ says through David that He converses with the Father; and right worthily does He say the other things concerning Himself through the prophets; as in other instances, so also after this manner by Isaiah: And now thus saith the Lord, who formed me as his servant from the womb, to gather Jacob and to gather Israel unto him: and I shall be glorified before the Lord, and my God shall be a strength unto me. And he said: A great thing shall it be to thee to be called my servant, to stablish and confirm the tribe of Jacob, and to turn again the dispersion of Israel: and I have set thee for a light of the Gentiles, that thou shouldst be for salvation unto the end of the earth. 1


  1. Isaiah 49:5-6 (cf. Acts 13:47). ↩︎

Chapter 51 #

Here, first of all, is seen that the Son of God pre-existed, from the fact that the Father spake with Him, and before He was born revealed Him to men: and, next, that He must needs be born a man among men; and that the same God forms Him from the womb, that is, that of the Spirit of God He should be born; and that He is Lord of all men, and Saviour of them that believe on Him, both Jews and others. For the people of the Jews is called Israel in the Hebrew language, from Jacob their father, who was the first to be called Israel: and Gentiles He calls the whole of mankind. And that the Son of the Father calls Himself servant, (this is) on account of His subjection to the Father: for among men also every son is servant of his father.

Chapter 52 #

That Christ, then, being Son of God before all the world, is with the Father; and being with the Father is also nigh and close and joined unto mankind; and is King of all, because the Father has subjected all things unto Him; and Saviour of them that believe on Him—such things do the Scriptures declare. For it is not feasible and possible to enumerate every scripture in order; and from these you may understand the others also which have been spoken in like manner, believing in Christ, and seeking understanding and comprehension from God, so as to understand what has been spoken by the prophets.

Chapter 53 #

Եւ զի Քրիստոսս այս, որ էր առ Հաւրն, Բան ելով Հաւրն, դարձեալ էր մարմնանալ եւ մարդ լինել եւ զլինելութիւն ծննդեանն կրել եւ ծնանիլ ի կուսէ եւ շրջել ընդ մարդկան Հաւրն բոլորեցուն եւ գործելով զմարմնաւորութիւն նորա, Եսայի այսպէս ասէ. «Վասն այսորիկ տացէ Տէր ինքն քեզ նշան. ահա կոյսդ յղասցի եւ ծնցի որդի եւ կոչեսջիք զնա Եմանուիլ. կոգի եւ մեղր կերիցէ. յառաջ քան զճանաչել նմա եւ կամ որոշել զչար, ընտրէ զբարին. վասն զի յառաջ քան զճանաչել մանկանն զբարի կամք զչար, անհաւանի չարութեանց, ընտրել զբարին:» Եւ զի ծնանել ի կուսէ զեկոյց եւ զի ճշմարտապէս մարդ, ի ձեռն ուտելոյն նորա հանդերձեալ ազդեաց. եւ վասն մանուկն ասել զնա, սակայն եւ վասն անուն դնելոյն նմա. քանզի այս մոլորութիւն է եւ ծնիցելոյն, եւ անուն է նմա կրկին՝ եբրայական լեզուաւն Մեսիա Քրիստոս, եւ հայովս Յիսուս փրկիչ, եւ երկոքին անուանք գործոց իմն գործեցելոցս անուանք են։ Քանզի Քրիստոս անուանեալ է, վասն զի աւծ եւ զարդարեաց զամենայն ինչ ի ձեռն նորա Հայրն, եւ ըստ մարդն գալստեան նորա զի ածեալ եղեւ Աստուծոյ եւ Հաւրն իւրոյ Հոգւովն: Որպէս եւ ի ձեռն Եսայիա ինքն վասն իւր ասէ. «Հոգին Տեառն ի վերայ իմ, վասն որոյ աւծն զիս, աւետարանել աղքատաց». եւ փրկիչ յայնմանէ, զի փրկութեան պատճառք եղեւ այնոցիկ, որ ի նմանէն յայնժամ՝ ապրեցան յամենապատիկ հիւանդութեանց եւ ի մահուանէ յայնժամ՝ եւ այնոցիկ, որք յետ այսորիկն հաւատասցին ի նա՝ հանդերձելոցն եւ յաւիտենականի փրկութեանն ստացուցիչ։

And that this Christ, who was with the Father, being the Word of the Father, was thereafter to be made flesh and become man and undergo the process of birth and be born of a virgin and dwell among men, the Father of all bringing about His incarnation—Isaiah says thus: Therefore the Lord himself shall give you a sign: behold, the virgin shall conceive and shall bring forth a son, and ye shall call him Emmanuel: butter and honey shall he eat; before he knoweth or selecteth the evil, he chooseth the good: for, before the child knoweth good or evil, he rejecteth wickedness to choose the good.1 So he proclaimed His birth from a virgin; and that He was truly man he declared beforehand by His eating; and also because he called Him the child; and further by giving Him a name; for this is the custom also for one that is born. And His name is two-fold: in the Hebrew tongue Messiah Jesus, and in ours Christ Saviour. And the two names are names of works actually wrought. For He was named Christ, because through Him the Father anointed and adorned all things; and because on His coming as man He was anointed with the Spirit of God and His Father. As also by Isaiah He says of Himself: The Spirit of the Lord is upon me: wherefore he hath anointed me to preach good tidings to the poor.2 And (He was named) Saviour for this, that He became the cause of salvation to those who at that time were delivered by Him from all sicknesses and from death, and to those who afterwards believed on Him the author of salvation in the future and for evermore.


  1. Isaiah 7:14-16. ↩︎

  2. Isaiah 61:1; Luke 4:18. ↩︎

Chapter 54 #

For this cause then is He Saviour. Now Emmanuel is, being interpreted, With you God;1 or as a yearning cry uttered by the prophet, such as this: With us shall be God; according to which it is the explanation and manifestation of the good tidings proclaimed. For Behold, He saith, the virgin shall conceive and shall bring forth a son; and He, being God, is to be with us. And, as if altogether astonished at these things, he proclaims in regard to these future events that With us shall be God. And yet again concerning His birth the same. The prophet says in another place: Before she that travailed gave birth, and before the pains of travail came on, she escaped and was delivered of a man-child.2 Thus he showed that His birth from the virgin was unforeseen and unexpected. And again the same prophet says: Unto us a son is born, and unto us a child is given: and his name shall be called Wonderful Counselor, Mighty God.3


  1. cf. Matthew 1:23 ↩︎

  2. Isaiah 66:7 ↩︎

  3. Isaiah 9:5 ↩︎

Chapter 55 #

He calls Him Wonderful Counselor, meaning of the Father: whereby it is declared that the Father works all things together with Him; as is contained in the first book of Moses which is entitled Genesis: And God said, Let us make man after our image and likeness. For there is seen in this place the Father speaking to the Son, the Wonderful Counselor of the Father. Moreover He is also our Counselor, giving advice; not compelling as God, even though He is Mighty God, (as) he says; but giving advice that we should forsake ignorance and acquire knowledge, and depart from error and come to the truth, and put away corruption and receive incorruption.

Chapter 56 #

Եւ դարձեալ, Եսայի ասէ. Եւ կամեսցին եթէ եղեալ էին Հրայրեացք. զի մանուկ ծնաւ մեզ եւ որդի մեզ տուաւ, որոյ իշխանութիւն եղեւ ի վերայ ուսոցն իւրոց, եւ կոչի անուն նորա մեծի խորհրդոյ Հրեշտակ։ Քանզի ես ես հանից զխաղաղութիւն ի վերայ իշխանացն, դարձեալ խաղաղութիւն եւ առողջութիւն նմա։ Մեծի է իշխանութիւն նորա եւ խաղաղութեան նորա ոչ է սահման. յաթոռն Դաւթի եւ յարքայութիւնն յաջողել եւ վճարել եւ ի կոյս լինել, եւ բուռն Հարկանել արդարութեամբ եւ իրաւամբք, յայսմՀետէ եւ յաւիտեան ժամանակ»: Քանզի ի ձեռն այսոցիկ եւ զի ծնանելին եւ զի յաւիտենական թագաւոր Որդին Աստուծոյ զեկուցանի։ Բայց «կամեսցինն եթէ եղեալ էին Հրայրեացք», առ այնոսիկ, որք ոչն հաւատան նմա. եւ որք արարին ընդ նա զայն ինչ, զոր արարինն՝ ասէ, զի ասասցեն ի դատաստանին՝ եթէ իցի՞ւ առաւել, զի հրով այրեցեալք էաք յառաջ քան զծնանել զՈրդին Աստուծոյ, քան եթէ ի ծնեցելումն նմա նմա ոչ հաւատացաք: Քանզի վախճանեցելոցն յառաջ քան զերեւելն զՔրիստոս, յոյս է յարուցելոյն ի դատաստանի փրկութեան Հասանել, որք միանգամ յԱստուծոյ երկեան եւ արդարութեամբ վախճանեցան եւ զՀոգին յԱստուծոյ կալան յինքեանս, որպէս, Նահապետքն եւ մարգարէք եւ արդարքն, իսկ որք յետ Քրիստոսի երեւմանն ոչ Հաւատացին նմա, աններելի է ի դատաստանի վրէժխնդրութիւն: Իսկ այն, որոյ իշխանութիւնն եղեւ ի վերայ ուսոյ իւրոյ, այլաբանելով խաչն ասի, յորում զթիկունսն ունէր բեւեռեալ: Քանզի որ էրն եւ է նախատանք նմա եւ վասն նորա մեզ խաչն, այսինքն է, ասէ, նորա իշխանութիւնն, որ է նշանակ արքայութեանն իւրոյ: Եւ մեծի խորհրդոյ, ասէ, հրեշտակ Հաւրն, զոր պատմեացն մեզ:

And again Isaiah says: And they shall wish that they had been burned with fire: for unto us a child is born, and unto us a son is given; whose government is upon his shoulders, and his name is called Angel of great counsel. For I will bring peace upon the rulers, again peace and health unto him. Great is his rule, and of his peace there is no bound, upon the throne of David and upon his kingdom, to prosper and complete, to aid and undertake, in righteousness and judgment from this time forth and for evermore.1 For hereby the Son of God is proclaimed both as being born and also as eternal King. But they shall wish that they had been burned with fire (is said) of those who believe not on Him, and who have done to Him all that they have done: for they shall say in the judgment, How much better that we had been burned with fire before the Son of God was born, than that, when He was born, we should not have believed on Him. Because for those who died before Christ appeared there is hope that in the judgment of the risen they may obtain salvation, even such as feared God and died in righteousness and had in them the Spirit of God, as the patriarchs and prophets and righteous men. But for those who after Christ’s appearing believed not on Him, there is a vengeance without pardon in the judgment. Now in this: Whose government is upon his shoulder, the cross is in a figure declared, on which He was nailed back.For that which was and is a reproach to Him, and for His sake to us, even the cross, this same is, says he, His government, being a sign of His kingdom. And, Angel of great counsel, he says; that is, of the Father207 whom He hath declared unto us.


  1. Isaiah 9:5-7 ↩︎

Chapter 57 #

Եւ զի ծնանելի է եւ զինչ աւրինակ ծնանելի Որդին Աստուծոյ Հանդերձեալ էր լինել, եւ զի Քրիստոս ցուցցի, յասացելոցն յայտ է, որպէս յառաջագոյնն ծանուցաւ ի ձեռն մարգարէիցն։ Եւ զկնի այսորիկ եւ յորում երկրի եւ յոյս ի մարդկանէ հանդերձեալ ծնանիլ երեւիլ, յառաջագոյն զեկուցաւ։ Ի ձեռն այսպիսեացն Մովսէս ի ծնունդսն այսպէս ասէ. Ոչ պակասեսցէ իշխան ի Յուդայէ եւ ոչ առաջնորդ յերանացն նորա, մինչ եկեսցեն, ում կայն մնայ. եւ նա եղիցի ակնկալութիւն հեթանոսաց։ Լուանալով ի գինւոջ զպատմուճանն իւր եւ յարեան խաղողոյ զարկանելին իւր:» Իսկ Յուդաս նախահայր Հրէիցն որդի Յակովբայ, յորմէ եւ զանունն ընկալման. եւ ոչ պակասեաց իշխան ի նոսա եւ առաջնորդ մինչ ցգալուստն Քրիստոսի։ Իսկ ի գալստենէն նորա կորովք կապարճից զինու առան, ի Հնազանդութիւն երկիրն Հրէից մատնեցաւ Հռովմայեցւոցն, եւ ոչ եւս իշխան կամ արքայ ունէին իւրեանց առանձինն։ Քանզի եկեալ հասեալ էր, ում կայն մնա յերկինս արքայութիւն, որ եւ լուացն ի գինւոջ զպատմուճանն իւր եւ արեամբ խաղողոյ զարկանելին իւր։ Եւ պատմուճան նորա, որպէս եւ արկանելի, որք հաւատանն ի նա, զորս եւ մաքրեացն, փրկեալ զմեզ ի ձեռն արեանն իւրոյ. եւ արիւն նորա արիւն խաղողոյ ասացեալ է։ Զի՛ զոր աւրինակ զխաղողոյդ արիւն ոչ մարդ ոք առնէ, այլ Աստուած հաստատէ եւ ուրախ առնէ զըմբողսն նորա, այսպէս եւ զնորա զմարմնութիւնն եւ զարիւնն ոչ մարդ գործեաց, այլ Աստուած արար։ Ինքն Տէր ետ զկուսին նշան, այսինքն է զայն, որ է կուսէն Եմանուիլն, որ եւ ուրախ առնէ զըմբողս իւր, այսինքն է որք առնուն զՀոգին նորա՝ ուրախութիւն յաւիտենական։ Վասն որոյ եւ ակնկալութիւն հեթանոսաց է՝ այնց, որք յուսանն ի նա. քանզի ակն ունիմք նմա հաստատել անդրէն զարքայութիւնն։

That the Son of God should be born, and in what way He was to be born, and that He should be shown to be Christ—from what has been said it is plain how this was made known beforehand by the prophets. And in addition to this, in what land and among whom of mankind He was to be born and to appear, this also was proclaimed beforehand with words such as these. Moses in Genesis says thus: There shall not fail a prince from Judah, nor a leader from his loins, until he shall come for whom it remaineth; and he shall be the expectation of the Gentiles: washing his robe in wine, and his garment in the blood of the grape.1 Now Judah was the ancestor of the Jews, the son of Jacob; from whom also they obtained the name. And there failed not a prince among them and a leader, until the coming of Christ. But from the time of His coming the might of the quiver was captured, the land of the Jews was given over into subjection to the Romans, and they had no longer a prince or king of their own. For He was come, for whom remaineth in heaven the kingdom;who also washed his robe in wine, and his garment in the blood of the grape. His robe as also His garment are those who believe on Him, whom also He cleansed, redeeming us by His blood. And His blood is said to be blood of the grape: for even as the blood of the grape no man maketh, but God produceth, and maketh glad them that drink thereof, so also His flesh and blood no man wrought, but God made. The Lord Himself gave the sign of the virgin, even that Emmanuel which was from the virgin; who also maketh glad them that drink of Him, that is to say, who receive His Spirit, (even) everlasting gladness. Wherefore also He is the expectation of the Gentiles, of those who hope in Him; because we expect of Him that He will establish again the kingdom.


  1. Genesis 49:10-11 ↩︎

Chapter 58 #

And again Moses says: There shall rise a star out of Jacob; and a leader shall be raised up out of Israel;1 showing yet more plainly that the dispensation of His coming in flesh should be among the Jews. And from Jacob and from the tribe of Judah He who was born, coming down from heaven, took upon Him this economy of dispensation: for the star appeared in heaven. And by leader he means king, because He is the King of all the redeemed. And at His birth the star appeared to the Magi who dwelt in the east; and thereby they learned that Christ was born; and they came to Judea, led by the star; until the star came to Bethlehem where Christ was born, and entered the house wherein was laid the child, wrapped in swaddling clothes; and it stood over His head, declaring to the Magi the Son of God the Christ.


  1. Numbers 24:17 ↩︎

Chapter 59 #

Տի՛ նա եւ այլեւս ինքն Եսայի ասէ։ «Եւ ելցէ գաւազան յարմատոցն Յեսսեա եւ ծաղիկ յարմատոյն ելցէ. եւ Հանգիցէ ի վերայ նորա Հոգի Աստուծոյ. Հոգի իմաստութեան, եւ իմացութեան, Հոգի խորհրդոյ եւ զաւրութեան, Հոգի գիտութեան եւ բարեպաշտութեան։ Լցուսցէ զնա Հոգի երկիւղի Աստուծոյ: Ոչ ըստ կարծեաց դատեսցի եւ ոչ ըստ խաւսից յանդիմանեսցէ, այլ դատեսցի նուաստի դատաստան եւ ողորմեսցի նուաստից երկրի: Եւ Հարցէ զերկիր բանիւ բերանոյ իւրոյ եւ Հոգւով ի ձեռն շրթանց սատակեսցէ զայր ամբարիշտ։ Եւ եղիցի պարեգաւտեալ զմէջ արդարութեամբ եւ ճշմարտութեամբ պատեալ զկողս իւր: Եւ ճարակեսցի գայլ ընդ գառին եւ ինձ ընդ ուլոյ եւ որթ եւ առեւծ միանգամայն արածեսցին. եւ մանուկ տղայ ի ծակ իժից եւ ի կաղաղ ծննդոց իժից ձեռն արկցէ, եւ ոչ մեղիցեն նմա։ Եւ եղիցի յաւուր յայնմիկ արմատն Յեսսեա, եւ որ յառնէն իշխել հեթանոսաց, ի նա հեթանոսք յուսասցին. եւ եղիցի յարութիւնն նորա պատիւ». Ի ձեռն այսոցիկ յայնմանէ, որ զազգն ունին ի Դաթեայ եւ Աբրահամէ՝ ասէ զնա ծնանիլ: Քանզի Յեսսէ ծնունդ էր Աբրահմու եւ Հայր Դաւթայ, ծնունդ՝ որ յղացաւն զՔրիստոս. կոյսն եղեւ արդ գաւազանն. եւ վասն այսորիկ եւ Մովսես հանդերձ գաւազանաւ զզաւրութիւնսն Փարաւովնի ցուցանէր։ Եւ առ այլս եւս ի մարդկանէ իշխանութեան նշանակ է գաւազանդ: Եւ ծաղիկ ասէ զմարմինն նորա, զի ի Հոգւոյ եղեւ բուսեալ, որպէս յառաջագոյնն ասացաք։
Moreover Isaiah himself yet further says. And there shall come forth a rod out of the roots of Jesse, and a flower from his root shall come forth. And the spirit of God shall rest upon him; the spirit of wisdom and of understanding, the spirit of counsel and of might, the spirit of knowledge and of godliness: the spirit of the fear of God shall fill him. Not according to opinion shall he judge, and not according to speech shall he reprove: but he shall judge judgment for the humble, and show mercy to the humble of the earth. And he shall smite the earth with the word of his mouth, and with the breath of his lips shall he slay the impious man. And he shall be girt about his loins with righteousness, and with truth encompassed about his reins. And the wolf shall feed with the lamb, and the leopard with the kid, and the calf and the lion shall pasture together. And a sucking child shall put his hand on the hole of the asps, and on the lair of the offspring of the asps, and they shall not hurt him. And in that day there shall be a root of Jesse, and he that riseth up to rule the Gentiles: in him shall the Gentiles hope: and his rising up shall be honor. By these words he states that He was born from her who was of the race of David and of Abraham. For Jesse was the descendant of Abraham, and the father of David; (and David’s) descendant the virgin was who conceived Christ. Now (as to) the rod: for this cause also Moses with a rod showed the mighty works to Pharaoh: and with other men also the rod is a sign of rule. And by flower he means His flesh; for from spirit it budded forth, as we have said before.

Chapter 60 #

Now, Not according to opinion shall he judge, and not according to speech shall he reprove: but he shall judge judgment for the humble, and shall show mercy to the humble on the earth1—(by this) he the more establishes and declares His godhead. For to judge without respect of persons and partiality, and not as favoring the illustrious, but affording to the humble worthy and like and equal treatment, accords with the height and summit of the righteousness of God: for God is influenced and moved by none, save only the righteous. And to show mercy is the peculiar attribute of God, who by mercy is able to save. And He shall smite the earth with a word, and slay the impious with a word only:2 this belongs to God who worketh all things with a word. And in saying: He shall be girt about his loins with righteousness, and with truth encompassed about his reins,3 he declares His human form and aspect, and His own surpassing righteousness.


  1. Isaiah 11:3 ↩︎

  2. Isaiah 11:4 ↩︎

  3. Isaiah 11:5 ↩︎

Chapter 61 #

Իսկ ըստ այլազգեաց կենդանեացն եւ որ բնութեամբ ընդդէմքն են եւ թշնամիք միմեանց միաբանութիւն եւ միամտութիւն եւ խաղաղութիւն, ասեն ծերունիքն, թէ եւ այսպէս ճշմարտապէս լինելոց է ի գալստեանն Քրիստոսի, յորժամ ինքն հանդերձեալ է թագաւորել ամենեցուն։ Քանզի ահա նշանակաբար ազդէ զաննման ազգեացն եւ նմանաբարուցն մարդկան ի ձեռն անուանն Քրիստոսի ի մի վայր ժողով միաբան խաղաղութեամբ, զի ի միասին արդարոցն, որք որթուց եւ գառանց եւ ուլոց եւ մանգանց տղայոց նմանեցան, ոչն կաս ումեք առնել, որք յառաջ ժամանակաւ գազանաձեւք եւ գազանաբարոյք վասն աւելաստացութեան, եւ արք եւ կանայք եղեալ էին, մինչ զի նմանութիւն բերին ոմանց ի նոցանէ գայլոց կամ առեւծուց, յափշտակելով զտկարագունացն եւ պատերազմ տային ընդ զոյգսն, եւ կանայքն ընձուց եւ իժից, որք մահաբեր թիւնիւք թերեւս արդեւք սատակէին եւ զսիրելիսն, կամ վասն ցանկութեան, ի մի վայր եկեալք յանուն իմ ի բարս արդարս ստասցին ի շնորհէն Աստուծոյ, զվայրենի եւ զանընտանի բնութիւնն փոխելով։ Որ եւ դէպ եղեւ ահա, քանզի որք դժնդակագոյնք էին յառաջագոյն, մինչ զի եւ ոչինչ ամբարշտութեան գործ թողուլ, ուսանելով զՔրիստոս եւ հաւատալով նմա, միանգամայն հաւատացին եւ փոխեցան, մինչ զի եւ զառաւելազանցութիւն արդարութեան նոցա ոչ թողուլ։ այնքան է այն, որ ի Քրիստոս յՈրդին Աստուծոյ հաւատն փոփոխումն գործէ հաւատացելոցն ի նա: Եւ յարուցեալ իշխել հեթանոսացն ասէ, վասն զի Հանդերձեալ է մեռանելով յառնել եւ խոստովանել եւ հաւատալ Աստուծոյ Որդի թագաւոր, վասն այսորիկ ասէ. «Եւ եղիցի յարութիւնն նորա պատիւ». այսինքն է փառք, քանզի յայնժամ իբր զԱստուած փառաւորեցաւ, յորժամ յարեաւ։
Now as to the union and concord and peace of the animals of different kinds, which by nature are opposed and hostile to each other, the Elders say that so it will be in truth at the coming of Christ, when He is to reign over all. For already in a symbol he announces the gathering together in peace and concord, through the name of Christ, of men of unlike races and (yet) of like dispositions. For, when thus united, on the righteous, who are likened to calves and lambs and kids and sucking children, those inflict no hurt at all who in the former time were, through their rapacity, like wild beasts in manners and disposition, both men and women; so much so that some of them were like wolves and lions, ravaging the weaker and warring on their equals; while the women (were like) leopards or asps, who slew, it may be, even their loved ones with deadly poisons, or by reason of lustful desire. (But now) coming together in one name they have acquired righteous habits by the grace of God, changing their wild and untamed nature. And this has come to pass already. For those who were before exceeding wicked, so that they left no work of ungodliness undone, learning of Christ and believing on Him, have at once believed and been changed, so as to leave no excellency of righteousness undone; so great is the transformation which faith in Christ the Son of God effects for those who believe on Him. And he says: Rising up to rule the Gentiles, because He is to die and rise again, and be confessed and believed as the Son of God (and) King. On this account he says: And His rising up shall be honor: that is, glory; for then was He glorified as God, when He rose.

Chapter 62 #

Wherefore again the prophet says: In that day I will raise up the tabernacle of David that is fallen:1 that body of Christ, which, as we have said before, is born of David, he plainly declares as after death rising from the dead. For the body is called a tabernacle.2 For by these words he says that He who according to the flesh is of the race of David will be Christ the Son of God; and that He will die and rise again, and that He is in aspect a man, but in power God; and that He Himself will be as judge of all the world and as the only worker of righteousness and redeemer—all this the Scripture declared.


  1. Amos 9:11; Acts 15:16 ↩︎

  2. Cf. Wisdom 9:15; 2 Corinthians 5:1; 2 Peter 1:13,14 ↩︎

Chapter 63 #

And again the prophet Micah speaks of the place where Christ should be born, that it should be in Bethlehem of Judæa, saying thus: And thou, Bethlehem of Judæa, art thou the least among the princes of Judah? for out of, thee shall come a prince who shall feed my people Israel. But Bethlehem is the native place of David:1 so that not only in respect of the Virgin who bore Him is He of David’s race, but also in respect of His birth in Bethlehem the native place of David.


  1. Cf. Luke 2:4 ↩︎

Chapter 64 #

And again David says that of his race Christ. is to be born, (speaking) after this manner: For David my servant’s sake turn not away the face of thy Christ. The Lord sware truth unto David, and he will not disappoint him: Of the fruit of thy body will I set on thy throne: if thy children shall keep my covenant and my testimonies, which I covenanted with them, their sons for evermore (shall sit upon thy throne).1 But none of the sons of David reigned for evermore, nor was their kingdom for evermore; for it was brought to nought. But the king that was born of David, He is Christ. All these testimonies declare in plain terms His descent according to the flesh, and the race and place where He was to be born; so that no man should seek among the Gentiles or elsewhere for the birth of the Son of God, but in Bethlehem of Judea from Abraham and from David’s race.


  1. Psalms 131:10-12 ↩︎

Chapter 65 #

And the manner of His entry into Jerusalem, which was the capital of Judæa, where also was His royal seat and the temple of God, the prophet Isaiah declares: Say ye to the daughter of Sion, Behold a king corneth unto thee meek and sitting upon an ass, a colt the foal of an ass.1 For, sitting. on an ass’s colt, so He entered into Jerusalem, the multitudes strewing and putting down for Him their garments. And by the daughter of Sion he means Jerusalem.


  1. Matthew 21:5; Isaiah 62:11 ↩︎

Chapter 66 #

So then, that the Son of God should be born, and in what manner born, and where He was to be born, and that Christ is the one eternal King the prophets thus declared. And again they told beforehand concerning Him how, sprung from mankind, He should heal those whom He healed, and raise the dead whom He raised, and be hated and despised and undergo sufferings and be put to death and crucified, even as He was hated and despised and put to death.

Chapter 67 #

Այժմ ասասցուք յաղագս բժշկութեանցն նորա. ասէ Եսայի այսպէս. «Նա մեր զանկարութիւնս էառ եւ զՀհւանդութիւնս եբարձ». այսինքն է՝ առցէ եւ բարձցէ, քանզի է ուրեք, զի զհանդերձեալսն լինոցիլ ի ձեռն մարգարէից Հոգին Աստուծոյ իբրու զեղեալ պատմէ: Քանզի առ Աստուծոյ փորձեցեալ եւ ի մտի եդեալն որոշեալն եղանել, ահա համարեալ լինի իբր զեղեալ. եւ զայն հայելով եւ տեսանելով զժամանակ հոգին, առնէ զբանսն, յոր կատարին մարգարէութեանն ելք։ Եւ ըստ տեսակին բժշկութեան այսպէս յիշեսցէ ասելով. «Յաւուր յայնմիկ լուիցեն խուլք զբանս գրոյ, եւ ի խաւարի եւ ի միջի աչք կուրաց տեսցեն»։ Եւ դարձեալ ասէ նոյն. «Զաւրացարուք ձեռք լքեալք եւ ծունկք լուծեալք եւ կծոտեալք՝ մխիթարեցարուք կարճոգի վահոտք մտաւք. զաւրացարուք, մի երկնչիք. ահա Աստուած մեր դատաստան փոխանակ հատուսցէ. ինքն եկեսցէ եւ ապրեցուսցէ զմեզ: Յայնժամ՝ աչք կուրաց բացցին եւ ականջք խլից լուիցեն, յայնժամ կաղ վազեսցէ իբրեւ եղջերու եւ պարզ լիցի լեզու կակազոտաց». Եւ յաղագս մեռելոցն, զի յարիցեն ասէ. «Այսպէս յարիցեն մեռեալքն եւ յարիցեն որք ի շիրիմսն». եւ զայսոսիկ առնելովն հաւատասցի Աստուծոյ Որդի գոլ։

At this point let us speak of His healings. Isaiah says thus: He took our infirmities and bare our sicknesses:1 that is to say, He shall take, and shall bear. For there are passages in which the Spirit of God through the prophets recounts things that are to be as having taken place. For that which with God is essayed and conceived of as determined to take place, is reckoned as having already taken place: and the Spirit, regarding and seeing the time in which the issues of the prophecy are fulfilled, utters the words (accordingly). And concerning the kind of healing, thus will He make mention, saying: In that day shall the deaf hear the words of the book, and in darkness and in me the eyes of the blind shall see. And the same says again: Be strong, ye weak hands and feeble and trembling knees: be comforted, ye that are of a fearful mind. Be strong, fear not. Behold, our God will recompense judgment: He will come and save us. Then shall the eyes of the blind be opened, and the ears of the deaf shall hear: then shall the lame man leap as an hart, and the tongue of the stammerers shall be plain.2 And concerning the dead, that they shall be raised, he says thus: The dead shall be raised, and they that are in the tombs shall be raised.3 And in bringing these things to pass He shall be believed to be the Son of God.


  1. Matthew 8:17; cf. Isaiah 53:4 ↩︎

  2. Isaiah 35:3-6 ↩︎

  3. Isaiah 26:19 ↩︎

Chapter 68 #

Եւ անարգեալ տանջեսցի եւ ի վախճանի սպանցի, ասէ Եսայի այսպէս. «Ահա իմասցի որդի իմ եւ բարձրասցի եւ փառաւորեսցի յոյժ. զոր աւրինակ զարմասցին բազումք ի վերայ քո, այսպէս անփառաւոր լիցի տեսիլ քո ի մարդկանէ եւ զարմասցին ազինք բազումք եւ անփոփեսցեն թագաւորք զբերանս իւրեանց, զի որոց ոչ պատմեցաւ վասն նորա, տեսցեն. եւ որք ոչ լուան, ի միտ առցեն։ Տէր, ո՞ հաւատաց լրոյ մերոյ եւ բազուկ Տեառն ու՞մ յայտնեցաւ. պատմեցաք դէմ յանդիման նորա իբր մանուկ, իբր արմատ ի ծարաւուտ երկրի. եւ ոչ գոյր տեսիլ նորա եւ ոչ փառք. եւ տեսաք զնա, եւ ոչ ունէր տեսիլ եւ ոչ գեղեցկութիւն։ Այլ տեսիլ նորա անարգ, նուազեալ քան զայլ մարդկան. մարդ ի հարուածս եւ գիտացեալ կրել տանջանս, զի ի բաց բարձեալ են դէմք նորա. անարգեցաւ եւ ոչ համարեցաւ։ Սա զմեղս մեր կրէ եւ յաղագս մեր վշտանայ ցաւովք, եւ մեք համարեցաք զնա գոլ ի ցաւս եւ ի հարուածս եւ ի չարչարանս։ Իսկ նա վիրաւորեցաւ վասն անարէնութեանց մերոց, եւ տանջեցաւ վասն մեղաց մերոց։ Խրատ խաղաղութեան մերոյ ի վերայ նորա, վիրաւք նորա մեք բժշկեցաք»։ Եւ ի ձեռն այսոցիկ եւ զի տանջեցաւն, զեկուցեալ է, որպէս եւ Դավիթ ասէ, «Եւ եղեւ տանջեալ». բայց Դաւիթ ոչ երբէք տանջեցաւ այլ Քրիստոս, յորժամ Հրաման խաչիլն։ Եւ դարձեալ դարձեալ ի ձեռն Եսայեայ բան նորա ասէ «Զթիկունս իմ ետու ի Հարուածս եւ զծնաւտս իմ յապտակս եւ զդէմս ոչ դարձուցի յամաւթոյ թքանաց»։ Եւ Երեմիայ մարգարէ զնոյն այսպէս ասէ. «Տացէ հարկանողին զծնաւտն, լցցի նախատանաւք»։ Զամենեսին զայսոսիկ կրեաց Քրիստոս:

And that He shall be despised and tormented and in the end put to death, Isaiah says thus, Behold, my son shall understand, and shall be exalted and glorified greatly. Even as many shall be astonished at thee, so without glory shall thy form be from men. And many races shall be astonished, and kings shall shut their mouths: for they to whom it was not declared concerning him shall see, and they who have not heard shall consider. Lord, who hath believed our report? and to whom hath the arm of the Lord been revealed? We declared before him as a child, as a root in a dry ground: and there is to him no form nor glory: and we saw him, and he had no form nor beauty: and his form was without honor, meaner than that of other seen: a man in chastisement, and acquainted with the bearing of pain; for his face was turned away, he was dishonored and made of no account. He beareth our sins, and for our sakes endureth pain: and we accounted him to be in pain and chastisement and affliction. But he was wounded for our iniquities, and was tormented for our sins. The discipline of our peace (was) upon him; by his stripes we were healed.1 By these words it is declared that He was tormented; as also David says—And I was tormented.2 Now David was never tormented, but Christ (was), when the command was given that He should be crucified. And again by Isaiah His Word says: I gave my back to scourging, and my cheeks to smiting: and my face I turned not away from the shame of spitting.3 And Jeremiah the prophet says the same, thus: He shall give his cheek to the smiter: he shall be filled with reproaches. All these things Christ suffered.4


  1. Isaiah 52:13-53:5 ↩︎

  2. Psalm 72:14 ↩︎

  3. Isaiah 50:6 ↩︎

  4. Lamentations 3:30 ↩︎

Chapter 69 #

Արդ՝ որք զկնին Եսայեայ այսոքիկ. «Վիրաւք նորա բժշկեցաք մեք ամենեքին. իբր ոչխարք մոլորեցաք. մարդ ի ճանապարհի իւրում մոլորեցաւ եւ Տէր մատնեաց զնա ի մեղս մեր». արդ՝ յայտ է, զի կամաւք Հաւրն այսոքիկ ի նմա լինել դէպ եղեւ յաղագս մերոյ փրկութեանն։ Ապա ասէ եւ նա վասն չարչարելոյն. «Ոչ բանայ զբերան. իբր ոչխար ի սպանդ ածաւ, իբր ամարու առաջի կտրչի անձայն»։ Ահա զիարդ զկամաւոր զգալուստն նորա ի մահ զեկուցանէ։ Իսկ զասելն մարգարէին՝ «Ի նուաստութեանն դատաստանն նորա բարձաւ», նշանակէ զերեւումն նուաստութեան նորա. ըստ ձեւոյն գձձութեան դատաստանի առումն եղեւ։ Եւ դատաստանի առումն ոմանց ի փրկութիւն եւ ոմանց ի տանջանս սատակման. քանզի առեալ լինի է որ ումեքէ եւ է որ յումեքէ։ Այսպէս եւ դատաստանն. որոց առաւն եւ ունին զնա՝ ի տանջանս սատակմանն իւրեանց, իսկ յորոց առաւն, եւ փրկեցանն ի նմանէ։ Արդ առին յինքեանս զդատաստանն, որք խաչեցինն զնա, եւ զայս առնելով ընդ նա, ոչ հաւատացին նմա. զի այնմ, որ ի նոցանէն առաւ դատաստանն, սատակեսցին տանջանաւք։ Եւ առաւ դատաստանն, սատակեսցին տանջանաւք։ Եւ առաւ ի հաւատացելոցն ի նա դատաստանն եւ ոչ եւս են ընդ նովաւ. եւ դատաստանն, որ ի ձեռն հրոյ հանդերձեալ է թերահաւատիցն սատակումն լինոցելն ըստ այսր աշխարհի վախճանին։

Now what follows in Isaiah is this: By his stripes we were healed. All we like sheep went astray: a man in his way went astray: and the Lord delivered him up to our sins.1 It is manifest therefore that by the will of the Father these things occurred to Him for the sake of our salvation. Then he says: And he by reason of his suffering opened not (his) mouth: as a sheep to the slaughter was he brought, as a lamb dumb before the shearer.2 Behold how he declares His voluntary coming to death. And when the prophet says: In the humiliation his judgment was taken away,3 he signifies the appearance of His humiliation: according to the form of the abasement was the taking away of judgment. And the taking away of judgment is for some unto salvation, and to some unto the torments of perdition. For there is a taking away for a person, and also from a person. So also with the judgment—those for whom it is taken away have it unto the torments of their perdition: but those from whom it is taken away are saved by it. Now those took away to themselves the judgment who crucified Him, and when they had done this to Him believed not on Him: for through that judgment which was taken away by them they shall be destroyed with torments. And from them that believe on Him the judgment is taken away, and they are no longer under it. And the judgment is that which by fire will be the destruction of the unbelievers at the end of the world.


  1. Isaiah 53:5-6 ↩︎

  2. Isaiah 53:7 ↩︎

  3. Isaiah 53:8 ↩︎

Chapter 70 #

Then he says: His generation who shall declare?1 This was said to warn us, lest on account of His enemies and the outrage of His sufferings we should despise Him as a mean and contemptible man. For He who endured all this has an undeclarable generation; for by generation He means descent; (for) He who is His Father is undeclarable and unspeakable. Know therefore that such descent was His who endured these sufferings; and despise Him not because of the sufferings which for thy sake He of purpose endured, but fear Him because of His descent.


  1. Isaiah 53:8 ↩︎

Chapter 71 #

Եւ յայլում վայրի ասէ Երեմիայ. «Հոգի դիմաց մերոց Տէր Քրիստոս եւ զիարդ ըմբռնեցաւ յորոգայթս նոցա, զորոյ ասացաք՝ ընդ Հովանեա նորա կեցցուք ի հեթանոսս»։ Եւ զի Հոգի Աստուծոյ ելով Քրիստոս հանդերձեալ էր լինոցել չարչարելի մարդ՝ գիր ազդէ, եւ իբրու հիանայ եւ զարմանայ ի վերայ չարչարանացն նորա, զի այսպէս զչարչարանսն կրել հանդերձեալ էր, որոյ ընդ Հովանեաւն ասացաք՝ զի կեցցուք. եւ Հովանի ասէ զմարմինն նորա: Քանզի որպէս Հովանի ի մարմնոյ լինի, այսպէս եւ Քրիստոսի մարմինն ի հոգւոյն նորա եղեւ: Այլ եւ զնուաստութիւն եւ զդիւրաքամահելին մարմնոյն նորա ի ձեռն հովանւոյն նշանակէ, զի որպէս ստուերն եւ մարմնոց ուղղոց եւ կանգնոց է գետնի է եւ կոխի, այսպէս եւ մարմինն Քրիստոսի ի գետին անկեալ չարչարանացն կոխեցաւ թերեւս: Եւ ստուեր զմարմինն Քրիստոսի անուանեաց, իբրու հովանի եղեալ հոգւոյն փառաւք եւ ծածկեալ զնա։ Այլ եւ բազում անգամ անցանելով Տեառնն, դնէին զի բազմապատիկ Հիւանդութիւնս ըմբռնեալս առ Ճանապարհաւն, եւ յորոց վերայ Հասանէր ստուերն նորա ապրէին:

And in another place Jeremiah says: The Spirit of our face, the Lord Christ; and how He was taken in their snares, of whom we said, Under his shadow we shall live among the Gentiles.1 That, being (the) Spirit of God, Christ was to become a suffering man the Scripture declares; and is, as it were, amazed and astonished at His sufferings, that in such manner He was to endure sufferings, under whose shadow we said that we should live. And by shadow he means His body. For just as a shadow is made by a body, so also Christ’s body was made by His Spirit. But, further, the humiliation and contemptibility of His body he indicates by the shadow. For, as the shadow of bodies standing upright is upon the ground and is trodden upon, so also the body of Christ fell upon the ground by His sufferings and was trodden on indeed. And he named Christ’s body a shadow, because the Spirit overshadowed it, as it were, with glory and covered it. Moreover oftentimes when the Lord passed by, they laid those who were held by divers diseases in the way, and on whomsoever His shadow fell, they were healed.


  1. Lamentations 4:20 ↩︎

Chapter 72 #

Եւ դարձեալ նոյն մարգարէ յաղագս չարչարանացն Քրիստոսի այսպէս. «Ահա զիարդ արդարն կորեաւ եւ ոչ ոք առնու ի սիրտ եւ արք արդարք բարձեալ լինին եւ ոչ ոք իմանայ, քանզի ի դիմաց՝ անիրաւութեանն բարձում արդարոցն. եղիցի խաղաղութիւն թաղումն նորա, բարձաւ ի միջոյ»։ Եւ ո՞ է արդար կատարելապէս այլ ոք, այլ Որդին Աստուծոյ, որ արդարս գործեալ կատարէ զհաւատացեալսն նմա, որ նմանապէսն նմա հալածեալք լինին եւ սպանին: իսկ յասելն եղիցի խաղաղութիւն թաղումն նորա, զեկուցանէ, որպէս վասն մերոյ փրկութեան մեռաւ, քանզի ի խաղաղութեան է փրկութեան: Եւ զի սորա մահուամբն որք յառաջագոյն միմեանց թշնամիք եւ հակառակքն էին, ի միասին հաւատացեալքն ի նա, առ միմեանս խաղաղութիւն կալցին, բարեկամք եւ սիրելիք եղեալք, վասն հասարակ ի նա հաւատոցն, որ եւ լինին: Իսկ ասելն՝ առաւ ի միջոյ, զի մեռելոց զյարութիւնն նորա նշանակէ: Քանզի եւ ոչ եւս երեւեցաւ յետ թաղելոյն մեռեալ, զի մեռանելով եւ յառնելով անմահ հանդերձեալ էր կալ մնալ մարգարէն ասէ այսպէս. «Կեանս խնդրեաց, եւ ետուր նմա եւ երկայնաւրութիւն յաւիտեան յաւիտենի»։ Արդ՝ զի՞նչ ասէ կեանս խնդրեաց, զի մեռանել հանդերձեալ էր. արդ՝ զյարութիւն նորա զի ի մեռելոցն զեկուցանէ. եւ զի ի մեռելոց յարուցեալ՝ անմահ է. քանզի էառ եւ զկեանս, զի յարիցէ եւ զերկայնաւրութիւնն յաւիտեանն յաւիտենից, զի անապական իցէ։

And again the same prophet (says) thus concerning the sufferings of Christ: Behold how the righteous is destroyed, and no man layeth it to heart; and righteous men are taken away, and no man understandeth. For from the face of iniquity is the taking away of the righteous: peace shall be his burial, he hath been taken away from the midst.1 And who else is perfectly righteous, but the Son of God, who makes righteous and perfects them that believe on Him, who like unto Him are persecuted and put to death? But in saying: Peace shall be his burial, he declares how on account of our redemption He died: for it is in the peace of redemption: and (also he declares) that by His death those who aforetime were enemies and opposed to one another, believing with one accord upon Him, should have peace with one another, becoming friends and beloved on account of their common faith in Him; as indeed they have become. But in saying: He hath been taken away from the midst, he signifies His resurrection from the dead. Moreover because He appeared no more after His death and burial, the prophet declares that after dying and rising again He was to remain immortal, (saying) thus: He asked life and thou gavest (it) him, and length of days for ever and ever.2 Now what is this that he says, He asked life, since He was about to die? He proclaims His resurrection from the dead, and that being raised from the dead He is immortal. For He received both life, that He should rise, and length of days for ever and ever, that He should be incorruptible.


  1. Isaiah 57:1-2 ↩︎

  2. Psalm 20:5 ↩︎

Chapter 73 #

And again David says thus concerning the death and resurrection of Christ: I laid me down and slept: I awaked, for the Lord received me.1 David said not this of himself, for he was not raised after death: but the Spirit of Christ, who (spake) also in other prophets concerning Him, says here by David: I laid me down and slept: I awaked, for the Lord received me. By sleep he means death; for He arose again.


  1. Psalm 3:6 ↩︎

Chapter 74 #

And again David (says) thus concerning the sufferings of Christ: Why did the Gentiles rage, and the people imagine vain things? Kings rose up on the earth, and princes were gathered together, against the Lord and his Anointed.1 For Herod the king of the Jews and Pontius Pilate, the governor of Claudius Caesar, came together and condemned Him to be crucified. For Herod feared, as though He were to be an earthly king, lest he should be expelled by Him from the kingdom. But Pilate was constrained by Herod and the Jews that were with him against his will to deliver Him to death: (for they threatened him) if he should not rather do this than act contrary to Caesar, by letting go a man who was called a king.


  1. Psalms 2:1-2; Acts 4:25 ↩︎

Chapter 75 #

And further concerning the sufferings of Christ the same prophet says: Thou hast repelled and despised us; and hast cast away thine Anointed. Thou hast broken the covenant of my servant; thou hast cast his holiness to the ground. Thou hast overthrown all his hedges; thou hast made his strongholds to tremble. They that pass on the way have ravaged him; he is become a reproach to his neighbors. Thou hast exalted the right hand of his oppressors; thou hast made his enemies to rejoice over him. Thou hast turned away the help of his sword, and gavest him not a hand in the battle. Thou hast removed and thrown him down from purification; thou hast overturned his throne upon the ground. Thou hast shortened the days of his time, and hast poured forth shame upon him.1 That He should endure these things, and that too by the will of the Father, he manifestly declared: for by the will of the Father He was to endure sufferings.


  1. Psalms 88:39-46 ↩︎

Chapter 76 #

And Zechariah says thus: Sword, awake against my shepherd, and against the man (that is) my companion. Smite the shepherd, and the sheep of the flock shall be scattered.1 And this came to pass when He was taken by the Jews: for all the disciples forsook Him, fearing lest they should die with Him. For not yet did they steadfastly believe on Him, until they had seen Him risen from the dead.


  1. Zechariah 13:7 (cf. Matthew 26:31) ↩︎

Chapter 77 #

Again He says in the Twelve Prophets, And they bound him and brought him as a present to the king. For Pontius Pilate was governor of Judæa, and he had at that time resentful enmity against Herod the king of the Jews. But then, when Christ was brought to him bound, Pilate sent Him to Herod, giving command to enquire of him, that he might know of a certainty what he should desire concerning Him; making Christ a convenient occasion of reconciliation with the king.

Chapter 78 #

And in Jeremiah He thus declares His death and descent into hell, saying: And the Lord the Holy One of Israel, remembered his dead, which aforetime fell asleep in the dust of the earth; and he went down unto them, to bring the tidings of his salvation, to deliver them. In this place He also renders the cause of His death: for His descent into hell was the salvation of them that had passed away.

Chapter 79 #

And, again, concerning His cross Isaiah says thus: I have stretched out my hands all the day long to a disobedient and gainsaying people. For this is an indication of the cross. And yet more manifestly David says: Hunting-dogs encompassed me: the assembly of evil-doers came about me. They pierced my hands and my feet.1 And again he says: My heart became even as wax melting in the midst of my body; and they put asunder my bones,2 and again he says: Spare my soul from the sword and nail my flesh: for the assembly of evil-doers hath risen up against me.3 In these words with manifest clearness he signifies that He should be crucified. And Moses says this same thing to the people, thus: And thy life shall be hanged up before thine eyes, and thou shalt fear by day and by night, and thou shalt not believe in thy life.4


  1. Psalm 21:17 ↩︎

  2. Psalm 21:15 ↩︎

  3. Psalms 21:21; 118:120; 21:17; 85:14 ↩︎

  4. Deuteronomy 28:66 ↩︎

Chapter 80 #

And again David says: They looked upon me: they parted my garments among them, and upon any vesture they cast lots.1 For at His crucifixion the soldiers parted His garments as they were wont; and the garments they parted by tearing; but for the vesture, because it was woven from the top and was not sewn, they cast lots, that to whomsoever it should fall he should take it.


  1. Psalm 21:18-19; John 19:24 ↩︎

Chapter 81 #

And again Jeremiah the prophet says: And they took the thirty pieces of silver, the price of him that was sold, whom they bought from the children of Israel; and they gave them for the potter’s field, as the Lord commanded me.1 For Judas, being one of Christ’s disciples, agreed with the Jews and covenanted with them, when he saw they desired to kill Him, because he had been reproved by Him: and he took the thirty staters of the province, and betrayed Christ unto them: and then, repenting of what he had done, he g